Reklama
revitalash
A A A

Bliski Wschód

. - a terenach określonych dziś mianem Bliskiego N Wschodu powstała najstarsza ludzka cywilizacja i kultura, o czym przekonują nas prace wykopalisko­we prowadzone tam od prawie półtora wieku. Jest to rejon geograficzny obejmujący Mezopotamię (czyli obszar dzisiejszego Iraku), Syrię, Palestynę, Egipt, Azję Mniejszą lub Anatolie (czyli obszar dzisiejszej Turcji), Persję (czyli obecny Iran) oraz Półwysep Arab­ski. Nazwa „Bliski Wschód" powstała w Europie i oznacza najbliższą południowo-zachodnią część Azji, w przeciwieństwie do Dalekiego Wschodu obejmują­cego Chiny i inne kraje wschodniej Azji. Nazwa ta przyjęła się od dawna w literaturze naukowej i dziś zarówno w Ameryce, skąd właśnie bliżej do Dalekiego Wschodu, jak w Azji wschodniej i środkowej oraz w Afryce ten rejon Azji zachodniej nazywa się umow­nie „Bliskim Wschodem". Obszar ten jest niezwykle zróżnicowany pod wzglę­dem geograficznym. Większą część tego obszaru zaj­mują wyżyny lub górzyste tereny z rzadka porosłe roś­linnością, wznoszące się wysoko, do ponad dwóch ty­sięcy metrów nad poziom morza. Na rozległych tere­nach rozciągają się piaszczyste pustynie. Góry i pusty­nie otaczają żyzne doliny rzek i nadmorskie niziny, gdzie od dawna skupiało się ludzkie życie. Wielkie rzeki Eufrat i Tygrys oraz Nil, niosące znaczne ilości wody i wylewające ze swych brzegów wiosną i la­tem, wyrównują brak opadów na tych obszarach i za­pewniają urodzaj. Ukształtowanie geograficzne powo­duje znaczne różnice klimatyczne: od klimatu podtro-pikalnego i tropikalnego, poprzez suchy klimat pustyn­ny i kontynentalny na niektórych, zwłaszcza północ­nych, terenach górzystych, po łagodny klimat śród­ziemnomorski. Cały ten obszar cechuje jednak dwu­stopniowy cykl roczny. Rok dzieli się tam bowiem na dwa okresy — krótszą porę deszczową, kiedy wszystko zieleni się, kwitnie i owocuje, oraz dłuższą porę suszy, kiedy cała niejako przyroda zamiera, a wszystko, jak­by obezwładnione rozpalonym słońcem, pokrywszy się monotonną szarością, czeka swego przebudzenia do nowego życia wraz z nastaniem kolejnej pory desz­czowej. Ten dwuokresowy cykl roczny wywierał wpływ na rytm życia ludzi zamieszkujących te obszary oraz zna­lazł odbicie w ich religiach, w których znaczną rolę odgrywały kulty agrarne i kulty płodności. Bliski Wschód, jak wskazują na to dane archeolo­giczne, był zamieszkany od bardzo dawnych czasów. Najstarsze ślady pobytu prehistorycznego człowieka, wyroby krzemienne odkryte w jaskiniach, pochodzą bowiem z okresu aszelskiego należącego do kultury starszego paleolitu. Siady te, początkowo bardzo ską­pe, mnożą się w następnych okresach. Jednakże obfit-sze i dokładniejsze dane pochodzą z epoki późnego neo­litu i eneolitu (czyli chalkolitu). Wskazują one, że tereny te były zamieszkane wtedy w większości przez osiadłe ludy rolnicze oraz że przebywały na nich ko­czownicze ludy pasterskie. Dane te stają się bardziej ścisłe, gdy z końcem IV tysiąclecia p.n.e. pojawiają się pierwsze dokumenty pisane. W czasach tych Bliski Wschód zamieszkiwały liczne ludy. Egipt zamieszki­wały plemiona i ludność różnego pochodzenia, którą później nazwano ludnością egipską. W Anatolii, czyli Azji Mniejszej, osiedliły się plemiona indoeuropejskie. Wyżynę Irańską zajmowały plemiona indoaryjskie. Półwysep Arabski, Syrię, Palestynę i Mezopotamię zaj­mowały plemiona semickie. Pod koniec IV tysiąclecia pojawiają się w Babilonii, czyli w południowej części Mezopotamii, Sumerowie, lud, którego pochodzenie do dziś jest nie znane, wy­wodzący się, być może, z Dalekiego Wschodu. W cią­gu III tysiąclecia wytworzyli oni na zajętych przez sie­bie terenach pierwszą w ludzkich dziejach rozwiniętą kulturę, wysuwając Babilonię na czołowe miejsce w Azji zachodniej. Obszar Bliskiego Wschodu w starożytności zamiesz­kiwały liczne ludy nie tylko mówiące różnymi języka­mi, ale i różniące się pod względem etnicznym. Różni­ły się też one pomiędzy sobą formami życia i stopniem osiągniętej cywilizacji i kultury. Ale mimo tych róż­nic istniały jednak pewne więzy, które łączyły je w dość jednolitą całość. Składały się na nie ożywione kontakty handlowe, podobieństwo wierzeń religijnych, a nieraz i wymiana kultów religijnych, wzajemne wpływy w dziedzinie literatury i sztuki, powszechne na tym obszarze wykorzystywanie pisma klinowego oraz posługiwanie się w pewnym okresie językiem akadyjskim jako językiem dyplomacji i nauki. Rów­nież polityczne sojusze i wielkie państwa powstające w różnych okresach na tych terenach ułatwiały wza­jemne przenikanie różnych ludów i ich kultur. Na tym obszarze wcześniej niż gdzie indziej na świe­cie rozwinęła się cywilizacja i kultura. Powstały tu­taj najstarsze osiedla typu miejskiego. Przypuszcza się, a mamy na to coraz więcej dowodów, że wpływy kul­turowe z tego regionu docierały do Europy, do Indii i nawet do Chin. W różnych rejonach Bliskiego Wschodu kolejno wyrastały i upadały różne ludy i stworzone przez nie państwa. Byli to Sumerowie, Akadyjczycy, Babilończycy, Asyryjczycy, Amoryći, Kananejczycy, Hetyci, Huryci, Urartyjczycy, Fenicja­nie, Hebrajczycy, Aramejczycy, Medowie i Persowie. Największa trwałość cechowała południowo-zachodnią część tego rejonu, czyli Egipt, który najdłużej tworzył państwo dość jednolite pod względem etnicznym i po­litycznym. W IV tysiącleciu dokonały się niezwykle poważne przemiany w dziejach ludzkich. Najważniejszą zmianą w dziedzinie kultury materialnej było opanowanie przez człowieka obróbki metali, co spowodowało prze­wrót w technice i organizacji produkcji oraz zasadni­cze zmiany w ustroju społecznym, przyśpieszając roz­kład wspólnoty pierwotnej i rozbicie społeczeństwa na klasy niewolników i ich właścicieli. W tym okresie powstały w Mezopotamii i w dolinie Nilu społeczeń­stwa klasowe i najstarsze państwa o ustroju niewolni­czym. Sprzyjały temu naturalne warunki w dolinach Eufratu, Tygrysu i Nilu. Rzeki te bowiem wskutek top­nienia śniegów i zwykle obfitych opadów w swym górnym biegu znacznie wzbierały i zalewały przy­brzeżne tereny osadzając na nich żyzny muł. Wody rzek wyrównywały brak opadów i zapewniały uro­dzaj. Obfitość wód wykorzystano do sztucznego na­wadniania i uprawy roli ujmując występujące z brze­gów rzeki siecią tara i kanałów. Wymagało to zorga­nizowanej pracy ludzkiej. Nawadnianie, które przera­stało siły jednostki i plemienia, wymagało silnej orga­nizacji centralnej. W początkach III tysiąclecia docho­dzi stopniowo do zjednoczenia. Na obszarach Egip­tu i Mezopotamii powstają i rozwijają się wówczas wielkie cywilizacje i oparte na niewolnictwie despo­tyczne monarchie. W dolinie Nilu następuje połącze­nie obu wcześniej powstałych państw Dolnego i Gór­nego Egiptu. W Mezopotamii powstaje imperium aka-dyjskie. Pod koniec III tysiąclecia następuje okres po­nownego rozbicia wskutek tendencji odśrodkowych. W II tysiącleciu obok dotychczasowych powstają nowe cywilizacje i nowe społeczeństwa klasowe w Azji Mniejszej i na terenach Iranu. W Mezopotamii Amoryta Hammurabi tworzy silne semickie państwo, które rychło ulega naporowi górskiego ludu Kasytów. Huryci utworzyli w dorzeczu rzek Chabur i Belich sil­ne państwo Mitanni. Na terenach zaś Anatolii powsta­je państwo Hetytów. W Kanaanie, który zamiesz­kiwali Semici, utrzymało się rozbicie na miasta-pań-stwa, ale kształtowała się jednolita kultura. W Górnej Mezopotamii po upadku państwa Mitanni tworzy się potężne państwo Asyrii. Nowa epoka w dziejach Bliskiego Wschodu zaczy­na się na przełomie XIII i XII wieku wraz z pojawie­niem się w użyciu żelaza. Następuje wtedy nowe ukształtowanie polityczne tego obszaru. Z jednej stro­ny od zachodu pojawiają się ludy egejskie, które od­parte od granic Egiptu niszczą północny Kanaan i kła­dą kres państwu Hetytów. W tym samym czasie z po­łudnia napływają semickie plemiona aramejskie, które zajmują tereny Syrii wykorzystując upadek państwa Hetytów i tworzą silne państwo ze stolicą w Damasz­ku. Odłam tej fali stanowią plemiona hebrajskie, które od połowy II tysiąclecia osiedlały się na południu Ka-naanu, czyli w Palestynie. Plemiona te zajęły ten kraj w XIII wieku p.n.e., a w dwa wieki później utworzyły własne państwo — królestwo izraelskie. Na terenach Mezopotamii Asyria w tym okresie utworzyła wielkie imperium, które objęło znaczną część Bliskiego Wscho­du. Upadło ono w końcu VII wieku p.n.e. pod ciosami Babilończyków. Ich państwo jednak nie przetrwało jednego wieku i musiało ustąpić miejsca wielkiemu im­perium perskiemu Achemenidów, którzy pod swą wła­dzą skupili cały Bliski Wschód.