Reklama
A A A

Braminizm

Na początku I tysiąclecia p.n.e. Ariowie dokonali dalszych podbojów zagarniając tereny leżące dalej ku wschodowi i na południu. W tym czasie również włą­czyli oni tubylców do własnego systemu społecznego, przyznając im najniższy stopień w utworzonej hie­rarchii społecznej. Wówczas wykrystalizował się po­dział kastowy na braminów (kapłanów), kszatrijów (rycerzy), wajśjów (kupców, rzemieślników i rolni­ków) oraz siudrów rekrutujących się z warstw tubyl­ców. W okresie wedyjskim najwyższą rangę w hie­rarchii społecznej zajmowali kszatrijowie-wojownicy, którzy zdobywali wpływy i władzę oraz bogactwa dzię­ki dokonywanym podbojom. Jednak wraz z rozwojem rytuału, ceremonii religijnych coraz większe wpływy zyskiwali kapłani, którzy nawet w omawianym okre­sie uzurpowali sobie najwyższą władzę w społeczeń­stwie. W zasadzie zarówno wedyzm, jak i braminizm za punkt wyjścia swoich dociekań biorą teksty wed, z tym że braminizm większy nacisk kładzie na teksty pochodne, a mianowicie brahmany i upaniszady. W tym okresie na pierwszy plan wysuwają się nowe bóstwa, jak np. Pradżapati (Pan stworzeń), które w ok­resie wedyjskim nie istniały lub odgrywały drugorzęd­ną rolę. Jednocześnie wzrasta rola ofiar składanych bogom, przy czym bramini stają się specjalistami od rytuału, od podporządkowywania sobie bogów dzięki umiejętności składania ofiar. Doszło do tego, że pano­wało powszechne przekonanie, iż światem rządzą wprawdzie bogowie, ale bogami rządzą składane im ofiary, a ofiarami bramini. W rezultacie takiego rozu­mowania nawet bogowie stali się posłusznymi narzę­dziami w rękach braminów. O ile w brahmanach mamy do czynienia z wymy­ślnymi próbami rozwinięcia rytuału oraz kosmogo-nicznymi uzasadnieniami istniejącego porządku spo­łecznego, o tyle upaniszady zagłębiają się w bardziej filozoficzne i mistyczne rozważania nad stosunkiem jednostki do wszechświata. Nowością wprowadzoną przez upaniszady jest zrównanie duszy wszechświata, Brahmana, z duszą jednostkową, atmanem. Brahman jest pojmowany jako wszechpotężna, wszechobecna siła kosmiczna, fluid, który wszystko ożywia, jako od­wieczna zasada wszechrzeczy, atman natomiast jest mikrokosmicznym ekwiwalentem Brahmana, jest jego cząstką zamkniętą w człowieku, zwierzęciu czy roślinie. W ten sposób przeprowadzone zostało zrównanie ze sobą wszystkiego, co żyje na świecie, i genetyczne po­wiązanie z materialistycznie pojmowanym Brahmanem. Charakterystyczny dla całego rozwoju religijnej myśli indyjskiej jest wyrażony w upaniszadach po­gląd, że uczynki dokonane w ciągu życia decydują o odrodzeniu się w nowej egzystencji ziemskiej. W za­leżności od swoich czynów człowiek po śmierci rodzi się bądź członkiem wyższej kasty, bądź po prostu zwie­rzęciem. Upaniszady reprezentują pogląd, iż świat nie ma ani początku, ani końca, każda istota natomiast wplątana jest w kołowrót wcieleń, zwany sansara, z którego wyzwolić się może jedynie przez zaniecha­nie jakiegokolwiek działania i wyrzeczenie się wszel­kich pragnień. Ciekawa jest tu analogia do założeń klasycznego taoizmu w Chinach, który również zalecał pasywność i dostosowanie się do praw rządzących światem. W doktrynie braminów niedziałanie miało doprowa­dzić do wyzwolenia się z więzi sansary. Była to jedy­na metoda, ponieważ wszelki czyn, dobry czy zły, po­ciąga za sobą skutek w postaci nagrody lub kary, a więc jest odpowiednim karmanem, który wpływa na charakter przyszłego wcielenia. Najwyższym celem jest stopienie swojego atmana z odwiecznym Brahma-nem, co jest równoznaczne z osiągnięciem stanu nir­wany. Zaniechanie wszelkiej działalności, pozbycie się wszelkich żądz i pragnień nie należy do rzeczy łat­wych. W celu przyjścia z pomocą pragnącym wyrwać się z kołowrotu reinkarnacji opracowano cały szereg systemów i praktyk. Do najbardziej znanych systemów należy joga. Jest to ogólne określenie dla praktyk fi­zjologicznych, prowadzących do opanowania właści­wych naturze ludzkiej odruchów fizycznych i psy­chicznych dla zdobycia w ten sposób sił nadludzkich, doskonałości i świętości. Poprzednikiem jogi był ta-pas, tzn. umartwienia prowadzące do opanowania sił natury przez koncentrowanie i ćwiczenie sił wewnę­trznych. Wielką rolę w ćwiczeniach jogi odgrywały: regulacja oddechu, przybieranie pewnych pozycji nie­naturalnych i wymagających początkowo dużego wy­siłku od wykonawcy, koncentracja słuchu, wzroku i umysłu aż do pogrążania się w transie. Jednym z najstarszych zachowanych podręczników jogi jako izolowania ducha od wpływów ciała i ota­czającego świata jest Joga Patańdżalego (I połowa I tysiąclecia p.n.e.). Celem ćwiczeń zalecanych w tym podręczniku było powstrzymanie wibracji świadomo­ści, którą pojmowano jako substancję materialną pod­legającą zaburzeniom i wibracji i wpływającą na cha­rakter następnego wcielenia. Dążąc do wyzwolenia się z kołowrotu sansary, należało również unieruchomić psychikę. Joga dzieliła się na zewnętrzną i wewnę­trzną. Część zewnętrzna polegała na doprowadzeniu do świadomego i dowolnego kierowania układem wege­tatywnym poprzez długoletnie umartwienia. Po osią­gnięciu stanu całkowitej nieczułości fizycznej, włada­jąc nad zewnętrznymi bodźcami, przechodziło się do jogi wewnętrznej, polegającej na mistycznej kontem­placji i przechodzeniu w stan transu będący przed­smakiem całkowitego połączenia się z Brahmanem. Joga Patańdżalego opiera się na jednym z ortodok­syjnych systemów filozoficznych braminizmu, zwa­nym sankhia. System ten zakłada, że jednostka ludzka składa się z dwóch podstawowych składników: prak-riti (materii) i puruszy (ducha), przy czym materialny składnik jest aktywny, ale nieświadomy, natomiast duch posiada świadomość, ale jest pasywny. Składni­kami prakriti są trzy właściwości: sattwa (dobroć), ra-jas (namiętność) i tamas (ciemność), które w każdym człowieku znajdują się w odpowiednich proporcjach. Znajdują się one w stanie inercji i dopiero działanie puruszy w formie świadomości wprawia w ruch owe trzy składniki materialne prowadząc do ich wzburze­nia i powstania w ten sposób przejawów życia psychicznego i wegetatywnego. Pełne wyzwolenie osiąga się poprzez odizolowanie ducha od materii, co wywołuje stan absolutnej nieświadomości. Połowa I tysiąclecia p.n.e. przynosi walkę przeciwko hegemonii braminów i braminizmu, doprowadza do re­formacji religijnej i powstawania licznych nowych re­ligii wyrosłych jako reakcja na dotychczasowy auto­rytet wed. Charakterystyczny jest fakt, iż te nowe systemy religijne powstawały głównie we wschodniej i południowej części Indii, gdzie wpływy kasty bramiń­skiej były stosunkowo słabsze. Spośród zrodzonych w owym okresie systemów religijnych najbardziej się rozwinęły i najwięcej zwolenników zyskały dwa: bud­dyzm i dżinizm. O ile pierwszy z nich rozciągnął swe wpływy również poza Indie i obecnie ma wyznawców niemal na całym świecie, to drugi ograniczył swoją działalność do kraju swego powstania. Ponieważ bud­dyzmowi jako religii światowej poświęcony zostanie oddzielny rozdział, ograniczymy się tu do omówienia dżinizmu.