Reklama
A A A

Chrześcijaństwo w Polsce

Początki organizacji kościelnej w Polsce datują się od 966 roku. Wiadomo, że około 1000 roku została utworzona prowincja kościelna z siedzibą w Gnieźnie i że kontrolę nad jej działalnością sprawowali książęta i królowie (inwestytura), co przyczyniło się do tego, że hierarchia kościelna w Polsce, podobnie jak w in­nych krajach zachodniej Europy, była związana z kla­są możnowładców Niemniej hierarchia ta już we wczesnym okresie zmierzała do zdobycia hegemonii w państwie, jak na to wskazuje działalność biskupa krakowskiego Stanisława Szczepanowskiego. Od czasów pierwszych Piastów rozpoczęło się stop­niowe opanowywanie przez kościół życia społecznego w Polsce zarówno przy pomocy organizacji diecezjal­nej, jak zakonnej. Wkrótce też życie umysłowe kraju znalazło się pod kontrolą kleru, który posiadał mono­pol w dziedzinie umiejętności czytania i pisania, pro­wadził szkoły parafialne i kształcące duchownych. Równocześnie z tym jednak rozwijał się inny nurt, szczególnie od czasu reaktywowania uniwersytetu kra­kowskiego, na dowód czego wystarczy wspomnieć o Mateuszu z Krakowa (1333—1410), który występo­wał z krytyką dominacji kościoła nad życiem intelek­tualnym w traktacie „O praktykach kurii rzymskiej", oraz o działalności Pawła Włodkowica (1370—1435), który w swym „Traktacie o władzy papieża i cesarza w stosunku do niewierzących" krytykował „podboje, grabieże i tępienie całych narodów pod pretekstem ich nawracania". Dominująca rola kościoła w życiu społecznym i kul­turowym Polski doznała wyraźnego ograniczenia w okresie polskiego odrodzenia i reformacji. Wyrazem tego stanowiska była działalność Mikołaja Kopernika (1473—1543), działalność Mikołaja Reja (1505—1569), Andrzeja Frycza Modrzewskiego (1503—1572), Jana Kochanowskiego (1530—1584). Zespolona z polskim od­rodzeniem była polska reformacja, która chociaż była ruchem religijnym, przyczyniła się do zeświecczenia kultury umysłowej przez rozbicie mitu o jednolitości „świata chrześcijańskiego" i podważenie autorytetu papiestwa w polskim społeczeństwie. Najsilniejszy nurt polskiej reformacji był związany z ruchem Braci Polskich, który rozwijał się bujnie od połowy XVI wieku, ale pod naporem kontrreformacji został za­hamowany, gdyż jego zwolennicy zostali na mocy uchwały sejmowej z 1658 roku wypędzeni z kraju. Reformacja polska pogłębiła narastający od dawna kryzys w polskim katolicyzmie, czego objawem było przechodzenie części niższego kleru na protestantyzm oraz ożywienie idei kościoła narodowego. Kościół ka­tolicki w Polsce był jednak w tym czasie dostatecznie silny, by stłumić zarzewie rozbicia religijnego. Na synodzie w Piotrkowie (1577) przyjął oficjalnie uchwa- ły soboru trydenckiego jako podstawę swej akcji kontrreformacyjnej. Walka z protestantyzmem prowa­dzona pod wodzą kardynała Stanisława Hozjusza (zm. 1579) i sprowadzonych przez niego do Polski jezuitów kierowała się również przeciwko wyznawcom prawo­sławia, czego wyrazem była tzw. Unia Brzeska (1595). Odrodzenie polskie przyczyniło się poważnie do roz­woju polskiej kultury, szczególnie na odcinku wypie­rania kościelnej łaciny przez stosowanie języka pol­skiego zarówno w publicystyce, jak traktatach filozo­ficznych i społeczno-religijnych. Wyrazem tego nurtu był pierwszy polski przekład Biblii dokonany przez środowiska pozakatolickie. To z kolei zmuszało kato­lików do pójścia w tym samym kierunku. Katolicki przekład Biblii na język polski został dokonany przez jezuitę Jakuba Wujka (zm. 1597). Po zdławieniu ruchów reformacyjnych ukształtował się w Polsce typ katolicyzmu prymitywnego nacecho­wanego nietolerancją względem innych wyznań, aspi­racjami politycznymi oraz zewnętrzną dewocją. Taki model katolicyzmu funkcjonował jako wzór przez dłu­gie wieki. Wyrazem protestu przeciwko panowaniu klerykaliz­mu w kulturze było polskie oświecenie zapoczątkowa­ne działalnością Komisji Edukacji Narodowej w 1773 roku. Komisja ta uznała za najpilniejsze zadanie re­formę szkolnictwa pozostającego dotąd w rękach kleru, zwłaszcza jezuitów, a wraz z tym wychowanie oby­wateli w duchu świeckiej moralności. Oświecenie polskie wypracowało nowe spojrzenie na świat i czło­wieka, ukazało odmienne od kościelnego oblicze pań­stwa, społeczeństwa i prawa. Jego reprezentantami byli wprawdzie jeszcze w większości duchowni, jak CHRZEŚCIJAŃSTWO . . Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic, ale propagowali oni już poglądy dalekie od obowiązujących w teologii. Oświecenie polskie przypadło na czas upadku Pol­ski szlacheckiej, ale zdołało wykształcić szeregi myślicieli, twórców i działaczy, którzy w okresie nie­woli byli duchowymi przywódcami narodu. W okresie, kiedy wyższa hierarchia kościelna często głosiła ha­sło podporządkowania się „legalnej władzy" zaborców, mimo że ta władza poza Austrią reprezentowała wy­znania niekatolickie, w masach ludowych walka o nie­podległość narodową i państwową toczyła się na ogół pod hasłem obrony wiary jako wyróżniającej Polaków od zaborców. W Polsce międzywojennej kościół katolicki uzyskał dogodne warunki dla działalności nie tylko religijnej, ale także polityczno-społecznej. Konstytucja z 1921 ro­ku przyznawała mu uprzywilejowane stanowisko w państwie, a konkordat z 1925 roku stanowisko to po­twierdzał i umacniał. Na tej bazie kościół rozwinął szeroką działalność społeczno-polityczną za pośrednic­twem stworzonej przez się Akcji Katolickiej, wielu stowarzyszeń, organizacji i bractw religijnych oraz chrześcijańskich związków zawodowych i klubów po­selskich. Szczególny wpływ wywierał na szkolnictwo podstawowe i średnie, na prasę i inną działalność wydawniczą. Mimo to w tym okresie rozwijał się nurt myśli niezależnej mający oparcie w środowiskach in­teligenckich i robotniczych. W PRL kościół został oddzielony od państwa na mo­cy konstytucji z 1952 roku (art. 70), a stosunki między państwem i kościołem zostały uregulowane w drodze porozumienia z episkopatem polskim w 1950 roku i po­stanowieniami z 1956 roku. Na mocy tego porozumie­ nia kościół posiada pełną swobodę działalności na polu religijnym, rządzi się prawem kanonicznym, po­siada kierowane przez się seminaria duchowne dla kształcenia kleru diecezjalnego i zakonnego oraz dwie wyższe uczelnie teologiczne. Reforma kościoła zapo­czątkowana przez Jana XXIII i kontynuowana na osta­tnim soborze nie znajduje w działalności kleru pol­skiego takiego echa jak w innych krajach. Wprowa­dzenie w życie uchwał soborowych, szczególnie kon­stytucji o stosunku kościoła do świata, deklaracji 0 wolności religijnej i dekretu o ekumenizmie odby­wa się połowicznie i niechętnie. Fakty te rodzą kon­flikty wewnątrzkościelne, szczególnie między trady­cyjnie nastawionym klerem a środowiskami katoli­cyzmu „otwartego". Kościół katolicki w Polsce jest podzielony obecnie na 5 metropolii, 20 diecezji i około 7000 parafii. W skład hierarchii kościelnej wchodzi ponad 70 bisku­pów, około 15 000 księży, blisko 8500 zakonników 1 około 29 000 zakonnic. Poza kościołem katolickim działa obecnie w Polsce około 30 związków wyznaniowych i stowarzyszeń reli­gijnych. W porównaniu z okresem międzywojennym ilość tych związków i ich wyznawców uległa poważ­nemu zmniejszeniu. Niektóre grupy chrześcijańskie jednak wykazują dużą prężność i wywierają poważny wpływ na stan religijny w kraju.