Reklama
Wesela Warszawa
aparaty fotograficzne
A A A

MISTYKA MUZUŁMAŃSKA

W pierwszych wiekach islamu zaczęła się już wytwa­rzać różnica między teoretycznym islamem, wypraco­wanym przez teologów, i islamem ludowym. Francuski islamista prof. Massignon w swojej pracy o wczesno-muzułmańskim mistycyzmie dowodzi, że ruch ten był bezpośrednim spadkobiercą pierwotnego muzułmań­skiego ascetyzmu, wzorowanego na życiu proroka Mahometa. Najprawdopodobniej chrześcijańskie i hel­lenistyczne idee wywarły znaczny wpływ na prze­kształcenie się ascetyzmu muzułmańskiego w ascetyzm mistyczny. Duch pobożności istniał wśród pierwszych pokoleń muzułmańskich, dla których islam był przede wszyst­kim potrzebą serca, a nie zbiorem zewnętrznych rytu­ałów. Takie pojmowanie wiary nakazywało każdemu muzułmaninowi żyć godnie i szlachetnie. Wszystkie radości ziemskie, jak władza, bogactwo, różne zabawy, są tylko pokusami, których wprawdzie nie należy uni­kać ani odrzucać, lecz używać ich z pełną świadomoś­cią następstw, jakie za sobą pociągają. Osoba proroka była w tym wypadku najlepszym wzorem. Początki mistycyzmu muzułmańskiego wiążą się nierozerwalnie z sufizmem. Nazwa tego ruchu wywo­dzi się od okrycia z grubej wełny (su/), jakie nosili wyznawcy tego kierunku. Termin sufizm pojawił się po raz pierwszy w literaturze arabskiej w połowie IX wieku i oznaczał grupę ascetów. Sławni asceci, na których powoływali się sufi w późniejszych wiekach, występowali już w ósmym wieku. W legendzie sufich występuje Ibrahim ibn Adam z Balchu jako książęcy syn, który na widok żebraka rozkoszującego się po­siłkiem złożonym z suchego chleba, maczanego w wo­dzie i posypanego gruboziarnistą solą, włożył włosien-nicę i rozpoczął życie włóczęgi. Sufizm muzułmański jest swoistą i oryginalną filo­zofią, która była reakcją na formalizm nauk teologicz­nych. Z psychologicznego punktu widzenia genezy su-fizmu należy szukać w dążności człowieka do osobi­stego, bezpośredniego obcowania z Bogiem. Początkowo sufizm był pojmowany jako życie w as-cezie i kontemplacji, takie, jakie prowadzili mnisi chrześcijańscy. Z biegiem czasu przerodził się on w ruch synkretyczny, który wchłonąwszy wiele ele­mentów z chrześcijaństwa i neoplatonizmu przeszedł przez stadia teozofii i panteizmu. Doktryna plotyńska o emanacji, ukazująca Boga jako jedyne źródło wszyst­kiego, co jest na świecie, a świata jako jego odbicie, zaważyła mocno na teorii takich filozofów sufizmu jak Ibn al-Arabi. Mistycyzm muzułmański wypływał z chęci i emocjo­nalnych dążeń do oczyszczenia duszy ludzkiej, umożli­wiając miłość Boga i zjednoczenie z nim. Tego typu sufickie poznanie Boga [maarifa) było formą poznania osiągniętego przez wewnętrzne światło indywidualnej duszy w przeciwieństwie do wiedzy o Bogu (i/m) na­bytej za pomocą rozumu. Ewolucja mistycyzmu i sufizmu doprowadziła do dość istotnych modyfikacji nawet w obyczajowości. Prawdziwy ascetyzm koraniczny polegał na potępieniu celibatu. Koran nakazuje bowiem nieżonatym wstępo­wanie w związki małżeńskie. Jeszcze w IX wieku wszyscy sufi byli więc ludźmi żonatymi. W dwa wieki później pod wpływem chrześcijaństwa występuje już tendencja do potępiania małżeństwa. Sufizm usankcjonował w islamie kult świętych. W religii muzułmańskiej nie było miejsca na wprowa­dzanie i kanonizację świętych, jednakże istniała po­trzeba zapełnienia pustki między człowiekiem a bo­giem. Kult świętych, sprzeczny z bezwzględnym mo­noteizmern głoszonym przez proroka, rozpowszechnił się bardzo w świecie muzułmańskim, a zwłaszcza w Afryce północnej. Na znacznych terenach kult świętych wyparł wszystkie inne praktyki religijne. Wzrost popularności sufizmu spowodował reakcję ze strony uczonych ortodoksyjnych. Sufizm ponadto wprowadzał szereg innowacji do religii muzułmańskiej, co stanowiło zagrożenie dla ustalonych praktyk i dog­matów. Najbardziej niebezpieczne okazały się rewo­lucyjne idee społeczne, które przeradzały się często w różne bunty. Dlatego też ulemowie oskarżali często sufich o herezję. Pragnąc zahamować rozprzestrzenia­nie się sufizmu, ortodoksi sięgali często do arsenału re­presji i często mistycy byli skazywani na śmierć i mę­czeństwo. W 922 roku mistyk al-Halladż, Pers z pocho­dzenia, został wychłostany i powieszony na szubienicy przez inkwizycję abbasydzką. Męczeństwo to spowo­dowało, że al-Halladż został uznany za świętego, a je­go grób w Bagdadzie jest do dzisiaj otaczany wielką czcią. Prześladowania myślicieli i teoretyków sufizmu przyniosło wręcz odwrotny skutek od zamierzonego. W XI wieku najzdolniejsi filozofowie zaczęli opowia­dać się za sufizmem i mistycyzmem. Spowodowało to zmianę stosunku do sufizmu i konieczność szukania kompromisowego rozwiązania i pogodzenia mistycyz­mu z oficjalną doktryną sunnicką. Objawem tych ten­dencji był traktat słynnego teologa al-Kuszajrego (druga połowa XI wieku), nawołujący do włączenia teorii sufizmu do oficjalnej doktryny islamu. Połączenia tego dokonał jeden z największych myśli­cieli i teologów muzułmańskich Abu-Hamid al Gha-zali (1058—1111). Urodził on się w Tus w Chorasanie, a jego droga życiowa jest bardzo pouczająca. Począt­kowo był prawowiernym muzułmaninem, lecz nie ma­jąc jeszcze dwudziestu lat został mistykiem. Zbunto­wany przeciwko sztywnym naukom teologów szukał ostatecznej prawdy we wszystkich religijnych syste­mach filozoficznych i religijnych. W pogoni za praw­dą al-Ghazali mówił, że nie pominął żadnego dogma­tu lub wierzenia bez wniknięcia w jego istotę i dogłęb­nego zbadania. „Nie pominąłem sufiego pragnąc zba­dać tajemnicę jego sufizmu, nie pominąłem ascety sta­rając się wniknąć w przyczynę jego ascetyzmu, nie po­minąłem ateisty badając przyczyny jego ateizmu i sek­ciarstwa. Tak wielkie, od najwcześniejszych dni mej młodości, było w mej duszy nieugaszone pragnienie poszukiwania, taki był instynkt i usposobienie zaszcze­pione mi przez Boga bez mego własnego wyboru" — pisał o sobie ten wielki myśliciel. Odrodzony przez idee sufickie islam stał się bardziej przystępny i bardziej atrakcyjny dla szerokich mas. W pierwszym wieku po al-Ghazalim islam stał się bar­dziej dynamiczny w Azji zachodniej i Afryce pół­nocnej, gdzie znaczne grupy ludności były poza zasię­giem islamu. Ponadto islamizacja postępowała znacz­nie szybciej w Azji środkowej, w Indonezji i w Al-ryce. Po pogodzeniu sufizmu z islamem ortodoksyjnym przez al-Ghazalego ruch mistyczny nie rozpłynął się w islamie ortodoksyjnym. Z rozproszonego ruchu roz­winął on się w gęstą sieć organizacyjną obejmującą cały świat muzułmański. W końcu XII wieku zaczęły pojawiać się różnego rodzaju organizacje i bractwa propagujące szeroko islam. Jednym z pierwszych bractw muzułmańskich było bractwo kadarytów, zało- żone przez Abd al-Kadera al-Dżilaniego (1077—1166) w Bagdadzie. Bractwo to, jedno z najbardziej toleran­cyjnych, posiada swoich zwolenników w całym świe­cie muzułmańskim, a najwięcej w Algierii i Indonezji. Doktryna kadarytów nie różni się w zasadzie od orto­doksyjnej, z tym że cechuje ją pewna tendencja do mistycznej interpretacji Koranu. Z ruchu kadaryckiego wywodzi się organizacja ri-faijja, założona przez siostrzeńca al-Dżilaniego, Ahma-da ar-Rifai (zm. ok. 1180) w Iraku. Członkowie tego bractwa prowadzą ascetyczny tryb życia i zajmują się dokonywaniem różnych sztuk magicznych, takich jak połykanie szkła, przechodzenie przez płomienie, tresu­ra jadowitych wężów i inne nadzwyczajne sztuczki. W wielu krajach rozwinęły się inne bractwa religij­ne i religijno-polityczne, takie jak mawlawici, czyli tańczący derwisze w Turcji, al-badawijja lub ahma-dijja w Egipcie, szadhilijja w Afryce północnej i wie­le innych. Rozwój bractw i organizacji religijnych w Azji za­chodniej osiągnął swój największy rozkwit w Turcji osmańskiej w XVI wieku. Każda wioska, cech rze­mieślniczy lub miasteczko należały do takiego lub in­nego bractwa. Nawet wśród szyickich teologów w Per­sji, znanych ze swoich surowych zasad, rozpowszech­niły się wpływy sufizmu. Idee te nie mogły pozostać bez wpływu na strukturę myśli islamu ortodoksyjne­go w czasach nowszych, tj. w XVIII wieku. W obronie zasad czystości islamu teologowie mu­zułmańscy podejmowali szereg prób zahamowania ru­chu sufickiego i innych ruchów z nim związanych. W tym celu powstawały różne instytucje teologiczne mające za główne zadanie nauczanie i wychowywanie wykwalifikowanych kadr. W ciągu kilku wieków po­wstało dziesiątki i setki madras (szkół muzułmańskich) w krajach muzułmańskich, dzięki którym kontrola nad kształceniem młodzieży przeszła w ręce ortodoksyj­nych teologów. Taka ścisła kontrola w zakresie nauczania miała sze­reg bardzo ujemnych stron. Z religii muzułmańskiej eliminowano w ten sposób oryginalność i bezpośred­niość. Badania nad różnymi dziedzinami dogmatów i prawa zastygały w martwocie i skostnieniu. Powodo­wało to przede wszystkim zastój w powstawaniu no­wych myśli i idei zdolnych pobudzić różne dziedziny życia. Mistycyzm i sufizm odegrały w islamie bardzo do­niosłą rolę zarówno w dziedzinie czysto teologicznej, jak też filozoficznej, prawnej i obyczajowej. W walce z ortodoksyjnymi kierunkami ruch ten, jakkolwiek zo­stał poważnie zahamowany, przetrwał do czasów no­wożytnych i dał w pewnym sensie podstawy do pod­jęcia zadania reformy islamu.