Reklama
A A A

Mitologia

Powstanie i życie bogów oraz ich przymioty, po­wstanie i dzieje świata było przedmiotem różnych opowieści, które spisywano od najdawniejszych cza­sów, niemal zaraz po wynalezieniu pisma. Ich treść zmieniała się w ciągu dziejów w zależności od stosun­ków społecznych i politycznych. W mitach Mezopota­mii dostrzega się ich sumeryjskie pochodzenie oraz późniejsze semickie, zwłaszcza akadyjskie przeróbki. Początki świata wyjaśniał słynny akadyjski epos „Enuma elisz" (zwany tak od pierwszych słów). Po­wstał on z połączenia różnych mitów o powstaniu bo­gów. Zaczyna się opowieścią o początku wszechrze­czy, pierwiastkach kosmicznych uosobionych w po­tworach Apsu, Tiamat i Mummu. Potem opisuje naro­dziny bogów i ich walkę z tymi potworami. Walce tej przewodzą Ea i Marduk, który jako główny zwycięzca zajmuje najwyższe miejsce wśród bogów, stwarza świat i człowieka. Poemat ten, w obecnie znanej for­mie, powstał wtedy, gdy Babilon za Hammurabiego stał się stolicą całego państwa, a jego celem było przy­danie chwały Mardukowi, który był bogiem tego mia­sta i wtedy przejął rolę i funkcję innych bóstw. W innych mitach w roli stwórcy występowała bo-gini-matka (Amru, Mami, Ninchursa itp.) lub bóg Ea. Stworzyli oni człowieka z gliny i domieszki boskiej krwi, dzięki czemu jest podobny do bogów i ma w so­bie boski pierwiastek. Podobne motywy występują też w mitach hetyckich. Człowiek jednak naraził się ry­chło na gniew bogów, którzy zamierzali go zgładzić, zsyłając wielki potop. Uratował się tylko jeden czło­wiek, który dzięki radzie Ea zbudował sobie okręt. Wiele było opowieści o tym potopie. Najobszerniejsza zachowała się w poemacie o Gilgameszu. Pokrywa się ona w znacznej mierze z biblijnym podaniem o poto­pie. W mitologii egipskiej spotyka się różne wersje tłu­maczące powstanie świata. Przypisują one decydują­cą rolę w stworzeniu różnym bogom zależnie od miej­sca, w którym powstały. Wszystkie przyjmują, że świat wyłonił się z chaosu pierwotnego oceanu. W Heliopo­lis stwórcą bogów, świata i człowieka był bóg słońca Re, w Hermopolis był nim Atum, w Memfis — Ptah. Mity tłumaczyły też właściwości niektórych bogów oraz przyrody i człowieka. Istniał na przykład cykl opowieści o „śmierci boga", o jego zejściu do podzie­mi po walce z przeciwnikami, a następnie o jego zwy­cięskim powrocie na ziemię i ponownym objęciu pa­nowania. Mit ten wyrażał tajemnicę zamierającej i bu­dzącej się znowu do życia przyrody. Motyw ten w Ba­bilonii występuje w opowieściach o Tamuzie i Isztar, w Kanaanie w poemacie o Baalu i Anat, odkrytym wśród tekstów z Ugarit, w Egipcie w legendzie o Ozy­rysie, a u Hetytów w mitach o Telipinu. W mitach znajduje też swe odbicie tęsknota czło­wieka do nieśmiertelności. Tłumaczą one jego śmierć zazdrością bogów, którzy nieśmiertelność zastrzegli dla siebie i tylko wyjątkowo obdarzają człowieka wiecznością. Opowieść o Adapie mówi, że człowiek stracił nieśmiertelność pogardziwszy, za radą swego opiekuna Ea, wodą i chlebem życia, które mu ofiarował bóg Anu. Poemat o Gilgameszu stara się odpowiedzieć na pytanie dotyczące celu i treści życia. Legendarny król miasta Uruk, Gilgamesz, będący bogiem i czło­wiekiem, wędrował ze swym przyjacielem Enkidu po nieznanych krajach walcząc z potworami. Śmierć do­tknęła Enkidu i wtedy Gilgamesz poznał całą jej grozę. Udał się wówczas do bohatera potopu Utnapisztima, którego bogowie obdarzyli nieśmiertelnością, by u nie­go szukać ratunku przed śmiercią i podziemiem. Ale u niego usłyszał tylko opowieść o potopie i nie osią­gnął swego celu. Widząc więc, że czeka go śmierć i smutne bytowanie pód ziemią, wrócił bez nadziei do swego miasta przekonany, że człowiekowi pozostaje tylko używanie rozkoszy na ziemi. Mit ten rozpo­wszechniony był toż poza Babilonią. Znali go Kananej-czycy oraz Hetyci, gdyż w mitologii tych ostatnich widoczne są liczne i silne wpływy mitów Mezopota-fiajp^ed Biy-d jlBnbei b1 DŻonhUoimteM .irneis sn fbóiw Wierzenia ludów Mezopotamii świadczą, że życie pozagrobowe interesowało ich tylko w niewielkiej mierze. Śmierć napełniała Babilończyków grozą, bo oznaczała przejście do gorszego istnienia. Duch zmar­łego w ich przekonaniach schodził do podziemia, ciem­nego królestwa boga Nergala i bogini Ereszkigal. Można było stamtąd wrócić tylko za ich zgodą, aby szkodzić żywym i straszyć ich, jeśli o zmarłym zapo­mnieli i nie dostarczali mu pokarmu. Równie pesymi­styczne były wierzenia Hetytów, Hurytów i Kananej-czykówl-f u* i rbi^byterf i rbttamBJoąosern rb6lirn w W Egipcie natomiast wierzenia dotyczące życia po­zagrobowego miały zupełnie inny charakter i stano­wiły znaczną część zainteresowań religijnych. Szero­ko rozwińięte i rozpowszechnione były kulty pogrze­bowe. Egipcjanie wierzyli, że człowiek prowadzi po śmierci podobne życie do tego, jakie miał na ziemi. Warunkiem szczęśliwego życia po śmierci i dalszego istnienia ożywczego pierwiastka ka, czyli duszy, było zachowanie ciała zmarłego. Stąd w trosce, by ustrzec je przed rozkładem, rozwinęła się praktyka mumifiko-wania zwłok, które składano w piramidach, mastabach lub kutych w skałach grobowcach. Groby wyposaża­no w pokarm i w to wszystko, z czego zmarły korzy­stał za życia. Obrazy zmarłego na ścianach grobów i jego posągi miały umożliwiać ka przetrwanie na wy­padek, gdyby ciało uległo zniszczeniu. Dusza zmarłe­go przed wejściem do królestwa umarłych, gdzie wła­dał Ozyrys, musiała przejść przez sąd bogów, którzy wydawali wyrok o jej losie, i dopiero potem szła przed tron Ozyrysa do jego krainy pośmiertnej szczęśliwo­ści, by wieść życie podobne do tego, jakie zmarły wiódł na ziemi. Nieśmiertelność ta jednak była bardzo kosztowna i mogli sobie na nią pozwolić tylko królo­wie, wielmoże i ludzie zamożni. Poglądy te znalazły swój wyraz w „Księdze Umar­łych", która zastąpiła wcześniejsze teksty wypisywa­ne na ścianach grobowców. Księga ta zachowana w różnych wersjach jest zbiorem hymnów, modlitw, za­klęć i formuł magicznych. Zawiera też ona różne tra­dycje dotyczące powstania świata i działalności bo­gów. Jeden z jej rozdziałów opisuje szczegółowo wspomniany wyżej sąd nad zmarłym. Podobnie jak w mitach mezopotamskich i hetyckich i tu powtarza się myśl, że człowiek winien oddawać cześć bogom. Naruszenie bowiem tego obowiązku jest grzechem i powoduje gniew bogów i karę. Nie był to jedyny obowiązek człowieka, ale miał on też przestrzegać in­nych nakazów bożych. Spis tych obowiązków zawiera właśnie Księga Umarłych, gdzie został on ujęty w for­mę „spowiedzi negatywnej". Zmarły przed sądem Ozy­rysa oświadczał między innymi: „Podczas mego życia strzegłem się nieprawości i nie krzywdziłem ludzi. Nie unikałem biednego ani nie umniejszałem jego mienia. Nie czyniłem tego, co jest niemiłe bogu. Nie oczernia­łem podwładnego przed przełożonym. Nie narażałem nikogo na cierpienia głodu. Nie powodowałem płaczu. Nie zabijałem... Nie zadawałem nikomu bólu. Nie umniejszałem ofiar... Nie zniewoliłem żadnej kobiety... Nie powiększałem ani nie zmniejszałem miar..." i koń­czył wielokrotnie powtórzonym zdaniem: „Jestem czysty". Liczne teksty mitologiczne zawierają też klinowe teksty alfabetyczne z Ugarit odkrywane od 1929 roku aż do naszych dni. Obok cyklu poematów o Baalu i Anat, mówiących o walce, jaką bóg roślinności pro­wadzi ze swym przeciwnikiem Motem, bogiem suszy i upałów, był tam poemat o „bogach pięknych" mó­wiący o narodzinach bogów Szachar i Szalim. Inny poemat mówi o zaślubinach księżycowego boga Jari-cha z boginią Nikkal, córką Baala. Legenda o królu Sydonu imieniem Keret i opowieść o Akhacie oraz teksty o Refaim zawierają wiele danych dotyczących życia bogów. Liczne elementy mitologiczne zawierają też pieśni ofiarne, w tym litania do boga Ela prosząca, by wspierał Ugarit w zamian za złożoną ofiarę.