Reklama
wykonujemy wideofilmowanie w Bygdoszczy
jak dawkować
A A A

MODERNIZM EGIPSKI

W końcu XIX wieku klimat intelektualny w Egipcie sprzyjał rozwojowi nowych idei religijnych, filozo­ficznych, politycznych i społecznych. W takim klima­cie rozpoczął swoją działalność uczeń al-Afghaniego, szejk Muhammad Abduh (1849—1905). Wybitny ten myśliciel, na wzór wielkich średnio­wiecznych uczonych muzułmańskich, wypowiadał swoje myśli i poglądy w formie komentarza do Ko­ranu. Jednakże jego program godził w średniowieczne zasady i sposób myślenia. Był modernistą w tym sen­sie, że zalecał śledzenie i zapoznawanie się z naj­nowszymi osiągnięciami nauki i myśli nowożytnej, co spowoduje pogłębienie i utrwalenie religii muzuł­mańskiej. Muhammad Abduh cieszył się olbrzymią popular­nością zarówno w Egipcie, jak i poza jego granicami. Wprawdzie w pierwszym okresie swojej działalności napotykał na gwałtowny opór ze strony konserwa­tywnych ulemów, lecz dzięki olbrzymiej wiedzy, zdolności i umiejętności pozyskiwania sobie ludzi po­trafił przełamać ten niechętny stosunek do swoich nauk. W walkę o odnowę islamu Muhammad Abduh za­angażował się od wczesnej młodości, ponieważ już w czasie studiów na uniwersytecie w al-Azhar. W późniejszym okresie sympatyzował czynnie z re­wolucyjnym ruchem Arabiego Paszy, za co został w grudniu 1882 roku skazany na trzy lata wygnania. Muhammad Abduh udał się najpierw do Syrii, gdzie spędził rok, a następnie do Francji, gdzie wraz z Dża­mai ad-Dinem al-Afghanim założył (1884) czasopismo w języku arabskim „Al-Urwa al-Wuthqa" (Nieroze­rwalne więzy). Po pobycie we Francji Muhammad Ab-duh udał się na kilka miesięcy do Tunisu (1885), a na­stępnie do Bejrutu, gdzie został nauczycielem w słyn­nej szkole Madrasa as-Sultanija. Wykłady z teologii w tej szkole posłużyły mu później za podstawę do napi­sania szeregu traktatów filozoficzno-religijnych. Po powrocie z wygnania Muhammad Abduh zaj­mował szereg stanowisk w sądownictwie, a po śmier­ci kedywa Tawfika w 1892 roku wszedł w skład komitetu administracyjnego uniwersytetu al-Azhar, a nawet został jego rektorem. W 1899 roku został on wielkim muftim Egiptu, czyli uzyskał najwyższe sta­nowisko w hierarchii prawno-religijnej. Zasługą Muhammada Abduha było przełamanie szeregu skostniałych i sztywnych dogmatów, poglą­dów i zwyczajów, co otwierało drogę do przyszłych zmian w doktrynie muzułmańskiej. Reformator ten stał się prekursorem zmian w programie nauczania al-Azharu. Te pierwsze postulaty Muhammada Abdu­ha zapoczątkowały kilkudziesięcioletni okres zażar­tej walki ideologiczno-politycznej w al-Azharze mię­dzy modernistami a konserwatystami. Przemiany te były bardzo trudne i powolne, ponieważ grupa ule-mów-reformatorów była zawsze w mniejszości. Zmia­ny wywalczone przez postępowych ulemów w latach 1900—1952 dotyczyły jedynie nieznacznych korekt w programach nauczania oraz zmian w przepisach dotyczących studentów, nie naruszyły natomiast za­sadniczej przestarzałej struktury uczelni. Zmiany zapoczątkowane przez Muhammada Ab­duha znalazły swój wyraz w dwóch przeciwstawnych sobie tendencjach. Z jednej strony rozwinęły się one w tzw. modernizm świecki, dążący do oddzielenia ko­ścioła od państwa, a więc i zastąpienia tradycyjnego szariatu nowoczesnym systemem prawnym. Najbar­dziej konsekwentnym przykładem tego kierunku mo­że być utworzenie republiki tureckiej po obaleniu kalifatu w 1924 roku. Drugi kierunek reprezentowany był głównie przez Muhammada Raszida Ridę (1865—1935), Libańczyka z pochodzenia, który przybył do Egiptu w 1897 r. Po przybyciu do Egiptu Raszid Rida zaproponował Muhammadowi Abduhowi założenie czasopisma „Al--Manar" (Latarnia), w którym głównym tematem był komentarz do Koranu, opracowany w nowoczesny sposób i w nowej interpretacji. Komentowanie Kora­nu w nowy sposób rozpoczął Muhammad Abduh, a dzieło to kontynuował Raszid Rida. Ten nowy ko­mentarz do Koranu został wydany w dwunastu to­mach w wydaniu książkowym. Dzieło to nie zostało zakończone, ponieważ wraz ze śmiercią Raszida Ridy przerwano wydawanie dalszych jego części. Ża­den z uczniów Raszida Ridy nie podjął się tego za­dania prawdopodobnie dlatego, że zmiany w Egipcie zachodziły zbyt szybko i nadążanie za nimi stało się wręcz niemożliwe dla jakiegokolwiek teologa. Do rewolucji lipcowej 1952 roku wiele zagadnień i problemów poruszanych w dziełach obu wielkich reformatorów było jak najbardziej aktualne. Jed­nakże zaraz po rewolucji zaczęły zachodzić w Egipcie w szybkim tempie przemiany we wszystkich dzie­dzinach życia społecznego, gospodarczego, kultural­nego i politycznego. Dyskusja na temat poligamii nabrała zupełnie innego znaczenia, zwłaszcza kiedy kobiety uzyskały dostęp do pracy zawodowej. Dzieła obu reformatorów, które służyły jako podręczniki w takich uczelniach jak al-Azhar i Dar al-Ulum, nabrały innych wartości po przeprowadzeniu radykalnych re­form w obu zakładach naukowych. Sprawa walki z bractwami religijnymi stała się problemem już tyl­ko historycznym po likwidacji najsilniejszej muzuł­mańskiej organizacji Ichwan al-Muslimin (Bracia Mu­zułmanie). Rząd Zjednoczonej Republiki Arabskiej od wielu lat realizuje program budowy socjalizmu arabskiego. Prezydent Naser w swoich wystąpieniach podkreślał, że podstawowe zasady islamu nie pozostają w żadnej sprzeczności z ideami socjalistycznymi, a nawet bar­dzo często mocno je podbudowują. Upowszechnienie oświaty i likwidacja analfabetyzmu, coraz szersze korzystanie z nowoczesnych zdobyczy techniki po­wodują przemiany także i w poglądach ludzi na spra­wy religii. Dlatego też w postawie współczesnych te­ologów i znawców islamu można zaobserwować co­raz większą elastyczność i bardziej liberalny stosu­nek do szeregu przepisów i dogmatów religijnych.