Reklama
A A A

PANISLAMIZM I RUCH MODERNISTYCZNY

Ekspansja kolonialna mocarstw europejskich w kra­jach muzułmańskich wywołała wśród szerokich mas głębokie niezadowolenie. Rozbici politycznie i pod­dani obcej dominacji, muzułmanie zaczęli szukać możliwości politycznego i ideologicznego przeciw­stawienia się kolonizatorom. W takiej sytuacji zro­dził się ruch ideologiczno-polityczny zwany refor-mizmem i modernizmem muzułmańskim. Dziewiętna­stowieczny ruch reformistyczny w islamie miał dwo­jaki charakter. W dziedzinie religijnej dążył on do oczyszczania wiary z różnego rodzaju naleciałości, do reorganizacji i unowocześnienia oświaty, a także do podniesienia poziomu umysłowego szerokich krę­gów społeczeństwa. Pod względem politycznym ruch len dążył do usunięcia źródeł rozdziału między mu­zułmanami i zjednoczenia ich pod wspólnymi hasłami islamu. Najwybitniejszym ideologiem tego ruchu był Dża-mal ad-Din al-Afgnani (1839—1897), twórca panisla-mizmu. Działalność al-Afganiego przyczyniła się z jed­nej strony do rozbudzenia uczuć religijnych wśród szerokich rzesz społeczeństw różnych krajów, a z dru­giej strony do rozbudzenia nastrojów rewolucyjnych wśród ludności Egiptu i Persji. Dżamal ad-Din al-Afghani nauczał przede wszyst­kim zasad reinterpretacji i przemyśleń na nowo ca­łego systemu religijnego islamu. Wszystko to al-Af­ghani zalecał, ażeby oprzeć islam na zdrowych i moc­nych podstawach. Idee swoje głosił w Afganistanie, Indiach, Turcji, Persji i krajach arabskich. Pozostawił po sobie tylko jedno dzieło, napisane po persku i na­stępnie przetłumaczone na język arabski, Ar-Radd ala ad-dahrijjin („Polemika z materialistami"). Jed­nakże jego działalność religijno-polityczna wywarła wielki wpływ w XIX wieku w całym świecie islamu. Miał wielu uczniów, z których najwybitniejszym był Egipcjanin Muhammad Abduh. Panislamskie prądy i sentymenty szczególnie żywe były w Turcji, gdzie czyniono nawet wysiłki idące w kierunku wykorzystania religii w celach politycz­nych. Aby ratować upadające imperium, sułtan Abd-ul-Hamid starał się przywrócić godności kalifa autorytet najwyższego duchownego zwierzchnika is­lamu. Propaganda sułtana kalifa szła w kierunku wy­kazania potrzeby zacieśnienia i przywrócenia jedno­ści wszystkich krajów muzułmańskich. Po wzory tej jedności sięgano jednakże do średniowiecznego pań­stwa kalifów omajjadzkich i abbasydzkich. Turecki sułtan-kalif miał nadal rządzić w sposób absolutny. Koncepcje takie w drugiej połowie XIX wieku nie mogły już odpowiadać ówczesnym reformatorom mu­zułmańskim. Dżamal ad-Din al-Afghani postulował jedność wszystkich muzułmanów na nowych zasa­dach. Uważał, że imperium osmańskie nie miało żad­nego politycznego znaczenia dla świata islamu. Zda­niem tego reformatora Turcy ponosili główną winę za upadek islamu. Al-Afghami w swoich reformach po­litycznych szedł tak daleko, że proponował nawet likwidację imperium osmańskiego i na jego teryto­rium utworzenie dziesięciu autonomicznych państw (chedywatów), które tworzyłyby konfederację pod duchowym, lecz nie politycznym przewodnictwem kalifa. Polityczny rozkład państwa tureckiego doprowa­dził w 1908 roku do rewolucji młodotureckiej, która postawiła sobie za cel reorganizację życia zarówno politycznego, jak i społecznego w Turcji. Zamiast ha­seł religijnych i panislamistycznych młodoturcy za­częli głosić idee jedności ludów tureckich, czyli pan-turanizm lub panturkizm. Początkowo działacze mło-dotureccy stali na gruncie przyznania równych praw innym narodom imperium osmańskiego, lecz w nie­długim czasie idee te zarzucili i zaczęli głosić nacjo­nalizm turecki. Nacjonalizmowi tureckiemu Arabo­wie przeciwstawili nacjonalizm arabski.