Reklama
kroke
A A A

Początki judaizmu

Po zdobyciu Babilonu Cyrus w 538 roku p.n.e. po­zwolił Żydom wrócić do ojczyzny i odbudować świą­tynię jerozolimską. Część wygnańców powróciła do kraju Judy. Odbudowa ciągnęła się jednak długo. Przybysze z Babilonii ulegali wpływom ludności, któ­rą tu zastali. Stan ten niepokoił zwolenników jahwiz-mu w Babilonii. Postanowili oni uzdrowić radykalnie sytuację w ojczyźnie. Dokonał tego kapłan i pisarz (sofer) imieniem Ezdrasz, który przeprowadził też ra­dykalną reformę całego życia religijnego oraz piętno­wał nadużycia społeczne. Ogłosił on uroczyście „Pra­wo Jahwe" całemu ludowi. To ogłoszenie Tory ozna­cza powstanie judaizmu. Sprawy polityczne i społeczne uporządkował w Ju­dzie Nehemiasz. Prowincja judzka korzystała odtąd z szerokiej autonomii wewnętrznej. Na jej czele stał arcykapłan świątyni jerozolimskiej. Judea stała się prowincją teokratyczną. Żydzi rozproszyli się wtedy po całej Palestynie, a znaczna ich ilość osiedliła się w Galilei. Wykorzystując swe wpływy na dworze per­skim teokracja żydowska w Judei uzyskała przywilej, na mocy którego wszyscy Żydzi, niezależnie od miej­sca zamieszkania, winni uznawać za najwyższy auto­rytet w dziedzinie religijnej władzę arcykapłana i skła­dać daniny na świątynię. Decyzja króla perskiego przekształciła całkowicie istotę żydowskiej religii. Z niewielkiego związku plemion powstał nowy twór — naród, którego nie łączyła wspólnota terytorium, lecz ta sama wyznawana przez wszystkich jego członków religia, dająca odtąd silne poczucie jedności. Wskutek reform Ezdrasza i Nehemiasza doszło do ostatecznego zerwania z Samarytanami. Wykluczono ich ze społeczności żydowskiej i zabroniono im wstę­pu do świątyni jerozolimskiej. Samarytanie przyjęli za podstawę swych wierzeń Pięcioksiąg i nie uznali późniejszych ksiąg judaizmu. Zbudowali oni własną świątynię na górze Garizim, w pobliżu dawnego Sy-chem lobecnie Nablus), którą zburzył dwa wieki póź­niej Jan Hirkan. Ten wielki rozłam w obrębie judaiz­mu ma swe początki w dawnej rywalizacji plemion północnych i południowych. Gmina Samarytan nie wy­szła poza wąskie ramy swego okręgu. Jej liczebność stale malała. Przetrwała jednak do naszych czasów i obecnie liczy około 200 członkóJbqa bioysub&n law Od czasów Aleksandra Macedońskiego na tereny Bliskiego Wschodu przeniknęła kultura grecka. Helle­nizm przenikał też do Judei, która zachowała swą au­tonomię polityczną i religijną. Pociągał on wielu Ży­dów, zwłaszcza z warstw wykształconych. Zarzucając własną religię nie przyjmowali jednak żadnej nowej, lecz stawali się ateistami. Zycie religijne Żydów kon­centrowało się wtedy wokół Tory. Jej egzemplarze znalazły się we wszystkich synagogach. Ponieważ ka­płani, którzy winni wyjaśniać Prawo, zajmowali się bardziej kultem świątynnym, powstała wówczas grupa ludzi, którzy poświęcili się studiowaniu i wyjaśnianiu Prawa. Byli to tzw. soferim, czyli pisarze. Kult w drugiej świątyni zorganizowano zgodnie z nakazami Kodeksu Kapłańskiego. System ofiar został znacznie rozwinięty. Specjalne znaczenie miała ofiara Tamid polegająca na codziennym rannym i wieczor­nym całopaleniu. Dzień Pojednania, czyli Jom Kippur (Kapł. 16, 33), pozostał głównym dniem pokuty judaiz­mu, a symbolika jego nie uległa zmianie aż do na­szych Ci^aSfW,imba&iYTtim&łi s 6iflBwi9s opunssoJblao Stopniowo rozwijał się w Judei opór przeciwko hel­lenizmowi. Na jego czele stali tzw. chasidim, czyli pobożni. Kiedy w 167 roku p.n.e. Antioch Epifanes za­kazał kultu Jahwe w świątyni, w ich gronie zrodził się czynny opór. Wybuchło powstanie w obronie religii. Na jego czele stanął skromny kapłan z Modiin, Mata-tiasz z rodu Hasmoneuszy, oraz jego synowie, zwłasz­cza zaś Juda zwany Machabejczykiem (od hebr. ma~ chebct, „młot"). Zdobył on część Jerozolimy wraz ze świątynią. Z wydarzeniem tym tradycja związała uro­czystość obchodzoną w grudniu jako święto Chanuk-ka („poświęcenie"). Walki machabejskie przyniosły wolność religijną i niezależność polityczną, które umo­żliwiły wprowadzenie rządów Prawa. Dalszy rozwój sytuacji spowodował, że wśród cha- sidim powstały nowe ugrupowania religijne, które z czasem przekształciły się w stronnictwa polityczne. Jednym z nich byli saduceusze, którzy mimo ulegania wpływom hellenizmu pozostali monoteistami i prze- strzegali ściśle Tory. Odrzucili wiarę w inne duchy poza Bogiem, wiarę w demony i życie pozagrobowe. Nie wierzyli w przeznaczenie oraz nie uznawali żad- nej ustnej tradycji, która starała się wyjaśniać Torę. Przyjmowali zaś istnienie wolnej ludzkiej wdH. Sa- duceusze byli konserwatystami tak w dziedzinie reli- gijnej, jak i społeczno-politycznej. Tora po reformie kapłańskiej gwarantowała im przodującą rolę społecz- ną. Partia ich skupiała wpływowych kapłanów, boga- tych kupców, zamożną arystokrację. ' Innymi byli faryzeusze (od hebrajskiego peru-szim — „oddzieleni"), którzy rekrutowali się z mas lu­dowych i średnich warstw, a w swym gronie skupiali wielu soferim. Obok Prawa pisanego przyjmują oni za obowiązujące Prawo ustne. Starali się oni zdemokra­tyzować kult, wprowadzając do synagogi elementy kultu świątynnego. Przeciwstawiali się bowiem sadu­ceuszom. Faryzeusze uznali za swą główną funkcję studiowanie i nauczanie Prawa. Cieszyli się szerokim poparciem mas. Bóg był dla nich jedyny, wszechmoc­ny, sprawiedliwy, duchowy i miłosierny. Dał ludziom Prawo i podstawy do jego wyjaśniania. Uznawali świątynię i ofiary, ale głosili, że można czcić Boga w innych miejscach i w inny sposób. Uznawali oni boskie przeznaczenie, opatrzność i wolność woli. Wie­rzyli w życie pozagrobowe, nieśmiertelność i zmar­twychwstanie. Głosili, że wszyscy ludzie są wpraw­dzie sobie równi, lecz Izraelowi wyznaczali miejsce uprzywilejowane, gdyż miał wydać Mesjasza, poma­zańca Bożego, który miał zapewnić zbawienie swemu ludowi, założyć nowe królestwo izraelskie i pod jego panowaniem skupić wszystkie narody. Faryzeusze łą­czyli się w związki zwane chawura i używali tytułu chawer („towarzysz"). Lekceważyli ludzi nie znających Prawa. Byli jedyną partią, która przetrwała powstanie lat 66—70 n.e. Trzecie ugrupowanie stanowili esseńczycy (od ara-mejskiego asaja — „leczyć"). Wywodzą się oni z cha-sidim. Rekrutowali się z wszystkich warstw społecz­nych. Byli bardziej zainteresowani sprawami religij­nymi. Uważali się za wybranych przez Boga do zaję­cia pierwszego miejsca w królestwie nowego Izraela, które założy Mesjasz. Odrzucali kult świątynny. Usta­nowili swe własne obrzędy z sakralną ucztą, podczas której spożywano błogosławiony chleb i wino. Esseń­czycy kładli nacisk na postawę wewnętrzną. Podkre­ślali konieczność czystości, z którą wiązały się ta­kie obrzędy, jak chrzest oraz wspólne uczty. Prowa­dzili życie wspólne i wyrzekali się prywatnej własno­ści, odrzucali niewolnictwo. Główny ich ośrodek istniał na północno-zachodnim wybrzeżu Morza Mar­twego. Na wierzenia ich i poglądy rzuciły wiele no­wego światła rękopisy odkryte w latach 1947—1964 na terenach Pustyni Judejskiej koło Qumran. Dokumenty te w pełni potwierdziły relacje dawnych autorów: Jó­zefa Flawiusza, Filona z Aleksandrii, Pliniusza Star­szego i innych, które przekazali o esseńczykach. Gmina esseńska, zorganizowana hierarchicznie, uważała się za Nowe Przymierze, czyli „nowy testa­ment", za zgromadzenie wybranych przez Boga. Es­seńczycy uważali, że całym światem rządzą dwa du­chy: „prawdy i światła" oraz „kłamstwa i ciemności". Siebie samych nazywali „synami światłości", a wszyst­kich innych „synami ciemności". Kładli nacisk nie na praktyki zewnętrzne, ale na wewnętrzne usposobienie. Ich gmina uważała się za posiadacza jedynie słusznych wyjaśnień Tory, które przekazał jej w dziedzictwie jej założyciel, zwany „Nauczycielem Sprawiedliwości". Uważano, że on był wybranym przez Boga prorokiem, któremu powierzył Bóg specjalne objawienia. Dlatego obok przynależności do gminy i sprawiedliwości za podstawowe warunki zbawienia uznawano wiarę w jego wybranie i boskie posłannictwo. Gmina oczeki­wała dwóch Mesjaszów w czasach ostatecznych: Me­sjasza Aarona i Mesjasza Dawida. Nauczyciel Spra­wiedliwości miał zmartwychwstać i zjawić się ponow­nie, by odbyć sąd nad wszystkimi narodami i zapew­nić zbawienie swoim wyznawcom. Uważa się, że esseńska gmina z Qumran i jej poglądy wywarły znaczny wpływ na powstanie, ideologię, organizację i instytucje chrześcijaństwa. Przypuszcza się też, że większość Esseńczyków po klęsce powstania w 70 roku n.e. zasiliła szeregi chrześcijaństwa. W okresie drugiej świątyni, w obliczu niebezpie­czeństwa hellenizmu, judaizm uświadomił sobie wła­sną oryginalność i odrębność. Ożywiona działalność religijna, równoległa do wielkich przemian politycz­nych i społecznych, wyraziła się w obszernej literatu­rze oraz w powstaniu różnych sekt. Judaizm wykazał w tym okresie szczególną żywotność. Cała Palestyna znalazła się w jego zasięgu po nawróceniu na judaizm podbitej ludności. Żydzi emigrowali licznie do Syrii i Egiptu i rozproszyli się po całym basenie Morza Śródziemnego. Przekład Biblii na język grecki, zwany Septuagintą, umożliwił przekazywanie innym poglą­dów religijnych judaizmu, który przekroczył wówczas swe granice terytorialne i zaczął rozwijać tendencje uniwersalistyczne, będące naturalnym następstwem prorockiego monoteizmu.