Reklama
A A A

Początki religii izraelskiej

Plemiona izraelskie przybywając na tereny Kanaa-nu przyniosły z sobą kult Jahwe jako swego boga na­rodowego, z którym zetknęły się podczas swej węd­rówki przez pustynię. W Biblii zachowały się dwie tra­dycje przyniesione z pustyni, łączące się z poznaniem narodowego boga przez plemiona izraelskie oraz za­warciem z nim przymierza u stóp góry. Jahwe był znany i czczony wcześniej, niż poznał go Izrael. Wprawdzie wiadomości co do jego wcześniej­szego kultu zachowały się tylko w źródłach izrael­skich, lecz pewne dane wskazują, że bóg ten był znany także na terenie Mezopotamii. W Byblos czczono boga imieniem Jao, a w dokumentach z Ugarit jeden z bo­gów nazywa się Jaw. Ponieważ teksty te wskazują na powiązania tego miasta z południowym Kanaanem, można przypuszczać, że Jahwe był tam znany przed przybyciem Hebrajczyków. Jahwe, którego imię Biblia tłumaczy „jam jest, który jestem" (Wyjść. 3, 14), był bogiem górskim i nawet kiedy już wzniesiono mu świą­tynię w Jerozolimie, jego właściwe mieszkanie umiesz­czono na górze Horeb lub Synaj. Pierwotną siedzibą kultu Jahwe były obszary wulkaniczne na wschód od zatoki Akaba, zamieszkane przez plemiona midianic-kie i kenickle. Jahwe był właśnie ich bogiem. Hebraj­czycy widzieli Jahwe, jak świadczy tradycja biblijna, w obłoku lub w słupie ognia. Uważano, że on jest wielkim wojownikiem, zsyła wichry i burze. Imię Jahwe wywodzi się od protosemickiego zachowanego pierwiastka hawa, od którego pochodzą czasownik ,,wiać (wiatr)" oraz rzeczownik „burza". Sama nazwa niejako wskazuje, że Jahwe był „bogiem wiatru i bu­rzy, rzucającym gromy". Imię to w okresie później­szym uznano za tak święte, że nawet jego wymowa zo­stała zakazana w okresie judaizmu. Zapisywano ją jed­nak nadal tymi samymi spółgłoskami JHWH, chociaż zastępowano je przy czytaniu słowem Adonaj (pan). Połączenie w tekście biblijnym spółgłosek imienia Jahwe (JHWH) z samogłoskami słowa Adonaj zro­dziło w języku polskim błędną wymowę Jehowa, spowodowaną nieznajomością tradycji żydowskiej i języka hebrajskiego. Tradycja biblijna wiąże fakt poznania Boga Jahwe i uznanie go za Boga Izraela z następującymi ściśle ze sobą związanymi wydarzeniami: „wyjściem", czyli ucieczką plemion izraelskich z Egiptu i „przymierzem" u stóp Synaju oraz ich wędrówką przez pustynię pod przewodnictwem Mojżesza. Mojżeszowi też przypisu­je się szczególną rolę w poznaniu Jahwe przez plemio­na izraelskie. Wprawdzie nie ma żadnych pozabiblij-nych źródeł potwierdzających istnienie Mojżesza, lecz nie ma też powodu kwestionować wiarogodności tra­dycji biblijnej. Imię Mojżesza (hebrajskie Mosze) jest pochodzenia egipskiego. Tradycja biblijna utrzymuje, że Mojżesz pochodził z rodziny hebrajskiej, został adoptowany przez córkę faraona i wychowany na dworze królew­skim. Chcąc uniknąć kary za popełnioną'zbrodnię za­bójstwa, uciekł poza granice państwa egipskiego do koczowniczego plemienia Midianitów w południowej Palestynie. Tam ożenił się z córką midianickiego ka­płana i miał otrzymać specjalne objawienie na świętej górze, gdzie ukazał mu się Bóg imieniem Jahwe. Otrzy­mał wtedy polecenie wyprowadzenia swych współple-mieńców z Egiptu. Mojżesz natrafił na opór faraona, lecz Izraelitom udało się uciec. Wysłane za nimi w po­goń wojsko egipskie zostało pochłonięte przez fale gwałtownego przypływu morskiego. Po tym wydarze­niu, które uznano za niezwykły wyraz pomocy Jahwe, lud udał się do świętej góry, zwanej w Biblii Synaj lub Horeb, i tam zawarł z Jahwe przymierze. Wydarzenia te wywarły na Hebrajczykach niezatarte wrażenie i tłumaczono je jako cudowną interwencję Boga z Sy­naju, czyli Jahwe. L' mymez myi iawsino1! .[9nBiw Wiele cech upodabniało Jahwe do kananejskiego boga Baala. Aramejskie teksty żydowskiej kolonii *k>lłlef anty nie w Górnym Egipcie, pochodzące z VI— V wieku p.n.e. i ukazujące typ ludowej religii izrael­skiej, świadczą, że małżonką Jahwe była także bogini Anat, która w mitologii ugaryckiej jest towarzyszką, ftattrą-małżonką BaataK>Jri9rn9lf) rnvnwófD .riDBnópsw Wraz z podbojem kraju i osiedlaniem plemion izra­elskich ulegało też zmianie przyniesione z pustyni przekonanie o plemiennej przynależności bóstwa. Za­mieniło się ono w przekonanie, że bóstwo nie włada klanem, lecz obszarem, że kraje należały do bogów i. bogiń, którzy byli ich właścicielami. Kult Jahwe stał się elementem jednoczącym wszystkie plemiona w okresie podboju i zasiedlania nowego kraju; Charyz­matyczni przywódcy jednoczyli w imię Jahwe różne pfómiona w.chwilach niebezpieczeństwa. Długotrwałe, zagtożenle; prze/ Filistynów doprowadziło do zjedno­czenia wszystkich plemion izraelskich. Dawid,, chcąc umocnię jednofcć swego państwa przez wspólną religię, uczynił z Jerozolimy centrum polityczne i religijne. W królewskim sanktuarium złożono najstarsze izra­elskie emblematy kultu. Stały się one symbolem wła­dzy monarchy oraz widomym znakiem zjednoczenia plemion izraelskich. Mimo to tendencje polłteistyczne utrzymywały się jeszcze bardzo długo. W Kanaanie plemiona izraelskie przeszły na osiadły tryb życia i z koczowników stały się rolnikami. Skutkiem tego uznawały swego boga narodowego za dawcę urodzaju i płodności. Ich bóg przestał być bogiem, który ich wiódł przez pustynię. Ale nadal pozostał bogiem bu­rzy i deszczu, dającym urodzaj ziemi przez nich upra­wianej. Ponieważ tym samym Jahwe zajął miejsce Baala, czczono go tak jak jego poprzednika.