Reklama
A A A

PRAWO MUZUŁMAŃSKIE

Wszechstronny rozwój życia państwowego i społecz­nego zaczął szybko rozsadzać ramy religijno-prawne Koranu. Praktyczne potrzeby powstającej społeczności muzułmańskiej narzuciły konieczność unormowania i rozwoju przepisów prawnych. Podbijając coraz no­we terytoria Arabowie stawali przed całym skompli­kowanym problemem praktycznego rozwiązywania zagadnień natury społeczno-prawnej. Dlatego też mu­zułmański system prawny miał charakter przede wszystkim praktyczny, a dopiero później rozwinęły się rozważania teoretyczne. Pierwsze muzułmańskie szkoły prawnicze w ścisłym tego słowa znaczeniu powstały w połowie VIII wieku, jeszcze przed upad­kiem kalifatu Omajjadów w Syrii i Iraku. Najwybit­niejszymi spośród tych prawników i tradycjonalistów byli al-Hasan al-Basri, Ibn Szihab az-Zuhri i Amir ibn Szarahil asz-Szabi. Ten ostatni miał wielu uczniów, a wśród nich najwybitniejszym był Abu-Hanifa, twór­ca jednej z czterech szkół ortodoksyjnego islamu. Zasady prawa muzułmańskiego są całkowicie orygi­nalne. W przepisach prawnych połączone zostały do­świadczenia praktyczne z wypracowanymi zasadami teoretycznymi. Ludzie ustanawiający prawa muzuł­mańskie nie widzieli żadnej różnicy między terminami czysto prawnymi i czysto religijnymi. Z biegiem cza­su uczeni muzułmańscy zaczęli wypracowywać bar­dziej precyzyjną terminologię we wszystkich dziedzi­nach nauki, a więc i w prawie. Na określenie nauki i wiedzy (łącznie z prawem) przyjęto termin ilm. Na­tomiast na określenie wiedzy prawniczej opartej na teologii ustalono termin íiqh. Według uczonych mu­zułmańskich fiqh opierał się na tym, co zostało obja­wione (manqui), a więc na Koranie i sunnie, i tym, co stworzył rozum ludzki (maqul), a więc idżmie (zgod­ność opinii) i qijasie (dedukcja poprzez analogię). Ina­czej mówiąc, prawo boskie i rozum ludzki złożyły się na zasadnicze podstawy prawa muzułmańskiego. W prawie współczesnym istnieje termin qanun (pra­wo), który oznacza prawo administracyjne w odróżnie­niu od prawa religijnego. Prawo muzułmańskie nazy­wa się często szariatem (dosłownie „prawa droga"), a więc stosunkiem muzułmanina do przepisów praw­nych. Nauka o prawie (fiqh) dzieli się na dwie zasadnicze części: nauka o zasadach (usul) i gałęziach (furua). Pierwsza część obejmuje Koran, sunnę, idżmę, ąijas oraz takie źródła materialne prawa, jak zwyczaje, wpływ innych systemów prawnych oraz wymogi na­rzucone przez potrzeby epoki. Druga część zajmuje się zastosowaniem prawa w różnych przypadkach ży­cia codziennego i w sądownictwie cywilnym. W ciągu dwóch wieków (VIII—IX) powstały w za­sadzie główne kierunki prawno-teologiczne, zwane w literaturze czterema szkołami muzułmańskiego pra­wa. Najstarszą i najbardziej liberalną szkołą prawną islamu była szkoła hanaficka. Rozwinęła się ona w Kufie w Iraku, znanym ośrodku studiów filologicz­nych i filozoficznych. Założycielem tej szkoły był imam Abu Hanifa (zm. ok. 767), kupiec z zawodu, który stał się jednym z najsławniejszych prawników muzuł­mańskich. Naukę swoją przekazywał on swoim ucz­niom ustnie. Jeden z jego uczniów imieniem Abu Jusuf (zm. 789) w swojej pracy Kitab al-charadż („Księ­ga podatków") utrwalił i przekazał późniejszym poko­leniom poglądy i nauki swego mistrza. Abu Hanifa pierwszy zastosował w swojej interpretacji prawa za­sady dedukcji przez analogię — ąijas. W swych nau­kach kładł silny nacisk na stosowanie w życiu słusz­ności prawa „wyboru" (istihsan), tj. możliwości odstę­powania od zasad analogii w wypadku, jeśli wymaga tego sprawiedliwość. Jakkolwiek sam Abu Hanifa w swojej działalności nie myślał ani o tworzeniu szko­ły, ani obrządku (madhab), to faktycznie stał się twór­cą najbardziej rozpowszechnionego kierunku teolo­gicznego w islamie. Wielu badaczy uważa, że jest to najbardziej doskonały system myśli religijno-prawni-czej w islamie. W Hidżazie, w kolebce islamu, także rozwijały się nauki prawne. Przywódcą szkoły medyńskiej, przy­puszczalnie najlepiej obznajomionej z życiem proroka i najlepiej oddającej jego nauki, był Malik ibn Anas (715—795), którego dzieło pt. al-Muwatta („Utarta dro­ga") obok kompendium Zajda ibn Alego jest najstar­szym zachowanym zbiorem prawa muzułmańskiego. To monumentalne dzieło, zawierające 1700 zebranych tradycji dotyczących prawa, a więc będące czymś w rodzaju kodeksu sunny, stało się kanonem obrządku malikickiego. W szkole malikickiej powstał termin idżma oznaczający zgodność opinii uczonych znawców prawa i teologii. Obrządek malikicki rozpowszechnił się głównie w Afryce północnej, skąd wyparł dwa mniej znane kierunki religijno-prawne al-Awzaiego (zm. 774) i az-Zahiriego (815—883). Ze względu na sa­mo miejsce powstania szkoły malikickiej stała się ona kierunkiem konserwatywnym w nauce teologiczno--prawnej islamu. Pomiędzy liberalną szkołą iracką i konserwatywną medyńską próbował zbudować pomost imam Muham-mad ibn Idris asz-Szafii (767—820), który był uczniem Malika ibn Anasa, a także stykał się z prawnikami wy­wodzącymi się ze szkoły hanafickiej. Asz-Szafii, jak­kolwiek pobierał nauki u Malika ibn Anasa, to głów­nym terenem jego działalności był Bagdad i Kair. Wy­pracowane przez asz-Szafiiego metody w nauce i sy­stematyzacji prawa miały duży wpływ na kształtowa­nie się prawodawstwa muzułmańskiego. W szkole asz-Szafiiego rozpracowano naukę o zasadach (usul) i gałęziach [furua). Obrządek szafiicki jest dzisiaj dru­gim pod względem ilości wyznawców kierunkiem w świecie islamu. Rozpowszechniony jest on głównie w Indiach, w Palestynie, w Egipcie, w południowej Arabii i w Afryce wschodniej. Ostatnią z czterech wielkich szkół prawniczych była szkoła hanbalicka, założona przez Ahmada ibn Hanba-la (780—855), ucznia asz-Szafiiego. Twórca szkoły hanbalickiej był raczej teologiem niż prawnikiem. Konserwatywne poglądy Ibn Hanbala stanowiły tamę przeciwko szerzącym się w tym okresie innowacjom mutazylickim. Sympatyzujący z tym heretyckim ru­chem abbasydzki kalif al-Maamun wtrącił Ibn Hanba­la do więzienia. Ibn Hanbal napisał dzieło, w którym zebrał 28 tysięcy tradycji religijnych (musnad). W Bagdadzie Ibn Hanbal cieszył się olbrzymią sła­wą i popularnością. W jego pogrzebie uczestniczyła fantastyczna jak na owe czasy ilość ludzi (około 850 tysięcy). Obecnie jego obrządek zachował się na Pół­wyspie Arabskim wśród jego duchowych spadkobier­ców — wahhabitów. W IX wieku ukształtowało się ostatecznie tzw. kla­syczne ustawodawstwo muzułmańskie. W wieku X za­czyna się już okres naśladownictwa (taklid) w prawie muzułmańskim. Okres ten trwał do końca XVIII wie­ku, a w pewnych społeczeństwach muzułmańskich aż do dnia dzisiejszego. Doktryna naśladownictwa w nie­których krajach jest podporą konserwatywnej myśli muzułmańskiej, krępując i hamując normalny rozwój prawodawstwa w duchu nowoczesnym. Doktryny i definicje szkół religijno-prawnych pozo­stawały przez stulecia prawie niezmienione. Dlatego też ukształtował się w społeczeństwach europejskich pogląd o skostnieniu prawa muzułmańskiego. Jednak­że prawo muzułmańskie rozwijało się twórczo w impe­rium osmańskim, a także i na innych terenach dzięki tzw. iatwom (aktom prawnym) modyfikującym lub uzupełniającym różne przepisy prawne. Zbiory fatw opracowywanych przez wybitnych prawników są dla badań nad rozwojem prawa muzułmańskiego niezmier­nie cennym źródłem. Odzwierciedlają one długą wal­kę między prawem religijnym a świeckim i zwyczajo­wym w różnych krajach.