Reklama
A A A

ŚWIĘTA KSIĘGA ISLAMU

Narodziny islamu są nierozerwalnie związane z po­wstaniem Koranu. Początkowo księga ta nie istniała w formie pisanej. W 633 roku, tj. rok po śmierci Ma­hometa, kalif Abu Bakr polecił byłemu sekretarzowi proroka Zajdowi ibn Tabitowi z Medyny zebranie i zestawienie rozproszonych dotychczas tekstów Kora­nu. Pracę tę podjęto, ponieważ ilość ludzi znających wszystkie sury (rozdziały) koraniczne na pamięć za­częła szybko maleć, a fragmenty świętej księgi, za­pisane na liściach palmowych lub wyryte na kamie­niu, nie mogły stanowić gwarancji przetrwania tekstu w niezmienionej postaci. Jednakże już w pierwszych latach kalifatu Utmana (Osmana), tj. po roku 644, pojawiły się różne wersje Koranu prawdopodobnie na skutek niedoskonałości pisma. W związku z tym kalif Utman powołał w 651 ro­ku komisję, która zatwierdziła jedną z wersji Koranu, a inne teksty zostały zniszczone. Sprawa ponownej rewizji tekstu Koranu była ponownie rozpatrywana za panowania abbasydzkiego kalifa al-Qahira w 933 roku przez teologów wyznaczonych przez tego władcę. Koran składa się ze 114 rozdziałów (sawar) liczących od 2 do 286 wierszy (ajatów). Rozdziały zostały upo­rządkowane nie według chronologii ich powstawania, lecz według długości wierszy. Sury pochodzące z okre­su mekkańskiego, a więc początkowe, znajdują się na końcu księgi. Rozdziały te powstały w okresie dla pro­roka bardzo trudnym, w atmosferze walki, a więc są krótkie, namiętne i dosadne. Ulubionym Lematem wy­stępującym bardzo często w tych rozdziałach jest Al­lach jako Bóg jedyny, jego przymioty etyczne, obo­wiązki człowieka wobec niego oraz sprawy życia po­zagrobowego. Dwadzieścia cztery sury medyńskie za­wierają teologiczne dogmaty oraz przepisy rytualne dotyczące modlitw, postu, pielgrzymki itp. Dokładna próba analizy źródeł i rozwoju religijno-prawnych idei Koranu ciągle napotyka jeszcze na sze­reg nie rozstrzygniętych kwestii. Najnowsze badania islamistyczne wykazują, że jakkolwiek wpływy ze­wnętrzne na religię muzułmańską były duże, to jednak Koran jest wytworem przede wszystkim rodzimej arabskiej tradycji monoteistycznej. W Arabii idee monoteistyczne rozpowszechnione były na długo przed pojawieniem się islamu. Według zasad Koranu każdego wyznawcę islamu wiążą następujące obowiązki religijne zwane w teologii muzułmańskiej pięcioma filarami wiary: wy­znanie wiary (szahada), modlitwa (sałat), jałmużna (zakat), post (saum) i pielgrzymka do Kaaby (hadżdż). Wyznanie wiary brzmi po arabsku następująco: la ilaha illa-l-Lah wa Muhammadun rasulu-l-Lah („Nie ma Boga prócz Allacha, a Mahomet jest jego proro­kiem"). Słowa te towarzyszą całe życie każdemu muzułmaninowi. Każdy wyznawca islamu musi pięć razy dziennie odmówić przepisową modlitwę zwrócony twarzą W stronę Mekki. Podczas modlitwy muzułmanin winien być w stanie nakazanej czystości (tzn. umyć ręce, twarz i nogi) i stać w miejscu czystym (najczęściej na specjalnym dywaniku lub macie). Modlić się powinien po arabsku bez względu na to, jaki jest jego język oj­czysty. Wierny winien odmawiać modlitwę w ozna­czonym czasie, tj. o świcie, w południe, po południu, o zachodzie słońca i gdy zapadnie noc. Tylko piątkowa modlitwa w południe jest modlitwą publiczną i jest obowiązkowa dla wszystkich pełnoletnich mężczyzn. Niektóre meczety mają miejsca zarezerwowane także dla kobiet. Zgodnie z zasadami wiary każdy muzułmanin jest obowiązany do przeznaczania części swoich dochodów na rzecz społeczności, w której żyje. W pierwszym okresie państwa muzułmańskiego zakat zbierali spe­cjalni urzędnicy dla centralnego skarbca. Sumy uzy­skiwane w ten sposób były przeznaczane na zapomogi dla biednych, budowę meczetów, a także pokrywanie ■wydatków państwowych. W dobie upadku i rozkładu państwa każdy wierny według własnego uznania przeznaczał część swoich dochodów na wsparcie bied­nych. Post polega na powstrzymywaniu się w miesiącu ra-madanie od jedzenia i picia od świtu do zachodu słoń­ca. W czasach przedmuzułmańskich pogańscy Arabo­wie nie znali raczej instytucji postu. W surach mek-kańskich w Koranie słowo oznaczające post {saum) występuje tylko raz, i to tylko w sensie milczenia. Pielgrzymkę do Mekki ma obowiązek odbyć każdy muzułmanin. Ceremoniał i zachowanie się pielgrzyma podczas hadżdżu jest ściśle określone specjalnymi przepisami, które nie zmieniły się wcale lub zmieniły się niewiele od czasu jej ustanowienia. Pielgrzymka do Mekki posiada dla wiernego nie tylko znaczenie ściśle religijne, lecz także społeczne, turystyczne, psy­chologiczne i ekonomiczne. Z religijnego punktu wi­dzenia „pielgrzymka — pisze al-Ghazali — odbyta według nakazanych reguł jest najlepszą rzeczą na świecie i nie ma za to innej zapłaty niż raj". Religijne obowiązki (ibadat), o których była wyżej mowa, nie są jedynymi obowiązkami ustanowionymi przez Koran. Wielkie znaczenie ma również dobry uczynek (ihsan). Wola Allacha, objawiona za pośred­nictwem Mahometa, określa, co jest słuszne (halal — dozwolone), a co jest złe (haram — zabronione). Koran nie tylko ustala podstawowe obowiązki mu­zułmanina, lecz także określa całokształt zasad postę­powania ludzkiego. Sformułowane są w nim teologicz­ne dogmaty i przepisy ceremonialne odnośnie insty­tucji publicznych, prohibicji wina, zakazu jedzenia wieprzowiny oraz uprawiania hazardu. Zawiera on przepisy karne w wypadku zabójstwa, zemsty, kra­dzieży, lichwy, małżeństwa i rozwodu, spadkobierstwa i uwalniania niewolników. Sury II, IV i V zawierają najwięcej materiału ustawodawczego. Krytycy Koranu uważają za najbardziej niesprawiedliwe ustawy o mał­żeństwie i rozwodzie. Za najbardziej humanitarne fragmenty dotyczące traktowania niewolników, sie­rot i ludzi obcych. Nazwa Koran (Ouran) znaczy po arabsku czytanie, recytację. Księga ta jest przeznaczona do recytacji i aby należycie ją ocenić, trzeba usłyszeć ją w czyta­niu. Jej piękno spoczywa w rymie, retoryce, rytmie i melodyjności, które nie mogą być odtworzone w tłu­maczeniu. Koran poza tym, że jest podstawą i osta­tecznym autorytetem w sprawach religijnych, speł­nia wiele innych niezwykle doniosłych ról w życiu społeczeństw muzułmańskich. Między innymi jest on podręcznikiem szkolnym służącym nie tylko do nauki czytania i pisania, ale i do zdobywania wykształcenia ogólnego. Koran stał się pewnego rodzaju konstytucją Ara­bów. W epoce przedmuzułmańskiej kilka fal ludów semickich wylewało się z Półwyspu Arabskiego na północne, żyzne tereny Syrii i Mezopotamii. Jednakże dopiero Arabowie, dzięki nowo stworzonej organiza­cji społecznej opartej nie na związku krwi, lecz na bazie ponadplemiennej i ponadszczepowej, utworzyli potężny organizm państwowy. Państwo wyrosło poza plemieniem i poza szczepem głównie dzięki islamowi. W miarę rozwoju państwa muzułmańskiego tekst Koranu stawał się niewystarczający dla potrzeb społe­czeństwa. Dlatego też coraz częściej zaczęto sięgać do szczegółów z życia i działalności Mahometa. Tra­dycja odgrywała poważną rolę w życiu społecznym Arabów już w czasach przedmuzułmańskich. Pierwot­na gmina muzułmańska wypracowała własną sunnę (zwyczaje, które nie zostały zawarte w Koranie), wła­sny system prawnych i społecznych form, na który złożyły się zarówno zwyczaje dawne, jak i ustanowio­ne przez Mahometa. Po zdobyciu przez państwo muzułmańskie nowych terenów zbieranie ustnych tradycji (hadisów) zaczęło się rozwijać bardzo żywiołowo. Budziło to zrozumiały sprzeciw badaczy tradycji, którzy utrzymywali, że na­leży ściśle przestrzegać autentyczności i prawdziwości tradycji. Kierunek ten ostatecznie przeważył i został nazwany „sunnickim" (ahl as-sunna — zwolennicy sunny), którym określa się ogół ortodoksów muzuł­mańskich. Przeciwnicy sunnitów, szyici lub zwolenni­cy Alego, również przestrzegali sunny proroka, z tym że uważali wszystkie później wprowadzone poprawki i praktyki za niedozwolone i nielegalne. W początkowym okresie islamu w relacjach o ży­ciu i działalności Mahometa nie przywiązywano wagi do formy przekazu, ponieważ uznawano, iż treść jest ważniejsza od formy. W związku z tym, że ilość ludzi umiejących swobodnie posługiwać się sztuką pisania była stosunkowo niewielka, ustne przekazywanie tra­dycji stało się koniecznością. W taki sposób w ciągu dwóch lub trzech stuleci wprowadzono w obieg wiele tradycji rzekomo zawierających myśli proroka na te­mat religii lub prawa. Do tradycji pod pozorem uzu­pełniania starych przekazów dostało się wiele hadisów fałszywych i zmyślonych. Z wyżej podanych powodów przed poważnymi ba­daczami i teologami wyłoniła się potrzeba ustalenia metody zapewniającej oddzielenie oryginalnych tra­dycji od fałszywych. Dlatego też wprowadzono zasadę, aby ten, kto opowiada hadis, podawał źródło, z które­go zaczerpnął i skąd go otrzymał. Hadisy były więc od tego czasu poprzedzane listą autorytetów [sanad) sięgających wstecz aż do czasów proroka lub jego to­warzyszy. To powoływanie się na wiarygodne autory­tety nosi nazwę isnad (łańcuch autorytetów) stanowią­cych dokumentację naukową hadisu. W dziełach wiel­kich uczonych muzułmańskich al-Buchariego i al-Mus-lima można znaleźć takie isnady: „Opowiedział to Abd Allach ibn Jusuf, któremu opowiedział to Abu-l-Chajr, a jemu mówił o tym Jazid ibn Jazid..."