Reklama
A A A

Współczesne kierunki judaizmu

W drugiej połowie ubiegłego wieku i w pierwszej połowie naszego stulecia dokonały się dalsze znacz- ne przemiany zarówno wewnątrz judaizmu, jak i w je- go rozkładzie geograficznym. W wyniku emigracji powstał nowy wielki ośrodek tej religii w Stanach Zjednoczonych. Ludobójczy hitleryzm zlikwidował znaczne ośrodki judaizmu aszkenazyjskiego w Euro- pie środkowej i wschodniej, a także sefardyjskiego w krajach bałkańskich i we Włoszech. Jednocześnie wskutek masowej imigracji oraz proklamowania po drugiej wojnie światowej państwa Izrael powstał w tym kraju nowy silny ośrodek judaizmu. W pań- stwie tym judaizm, jako religia większości mieszkań- ców, jest praktycznie religią panującą, mimo że tylko 12% ludności stanowi element religijnie praktykują- cy. Liczebnie największe ośrodki judaizmu znajdują się obecnie w Izraelu i Stanach Zjednoczonych. One też wywierają lub chcą wywierać silny wpływ na wyznawców judaizmu rozproszonych po całym świe- cie, W judaizmie współczesnym wyróżnia się obecnie kilka odłamów. Kryterium ich wyróżnienia stanowią sprawy zewnętrzne, takie jak praktyki liturgiczne czy też odmienne interpretacje zasad zawartych w Biblii lub Talmudzie. Można więc wyróżnić judaizm orto­doksyjny: talmudyczny i chasydzki, judaizm reformo­wany, judaizm konserwatywny i judaizm liberalny. Wszystkie te odłamy przyjmują w zasadzie te same założenia doktrynalne i przepisy moralne (nakazy, za­kazy), które jeszcze w średniowieczu zebrał i usyste­matyzował Majmonides. Od jego czasów założenia doktrynalne judaizmu obejmują następujące artykuły wiary: jest tylko jeden Bóg, jest on prosty i niepo­dzielny,- jest bytem niematerialnym i bez ciała; jest wieczny, bez początku i bez końca; jego tylko należy czcić; on zsyłał proroków, których słowa są prawdzi­we; Mojżesz jest największym prorokiem; Prawo Moj­żeszowe podyktował wszechmocny Bóg; Prawo to jest niezmienne; Bóg zna ludzkie myśli i czyny? Bóg wy­nagradza za wypełnienie Prawa, a karze za jego prze­kroczenie; Mesjasz zjawi się wówczas, kiedy Bóg uzna to za stosowne; Bóg wskrzesi zmarłych w odpowied­nim czasie. Istotne zaś obowiązki wyznawcy judaizmu streszczają się w trosce o wierne przestrzeganie ży­dowskich reguł życia zawartych w Biblii i Talmudzie. Obejmują one głównie obrzezanie i zachowanie sza­batu, przepisów pokarmowych (świąt i postów). Po­szczególne odłamy judaizmu tworzą odrębne gminy. Każda z gmin jest samodzielna, ale zwykle łączy się w związki z innymi gminami o podobnych zasadach, a przewodniczącym tych związków nadaje się nieraz tytuł „wielkiego rabina". Judaizm ortodoksyjny nawiązuje do dawnej trady­cji talmudycznej i domaga się dosłownego przestrze­gania przepisów. Pielęgnuje więc tradycyjne formy i zwyczaje judaizmu ze wschodniej Europy: dawne stroje, zapuszczenie bród i pejsów, jeszyboty, bóżnice, „dwory" chasydzkich cadyków. Jego zwolennicy uwa­żają język hebrajski za święty i liturgiczny. Dlatego w życiu potocznym posługują się językiem idysz. Kie­runek ten wyróżnia się aktywnością misyjną wśród obojętnej religijnie ludności żydowskiej. W ramach ortodoksji są też różnice poglądów i zwyczajów, a je­den z jego odłamów, tzw. „Natorej Karta" („strażnicy miasta"), skrajnie fanatyczny, nie uznaje wręcz pań­stwa Izrael, gdyż uważa je za zaprzeczenie teokratycz-nych zasad biblijnych, bo ich zdaniem tylko Mesjasz może sprowadzić Żydów do Palestyny i zbudować im państwo. Bliski temu odłamowi jest judaizm konserwatywny, który przyjmuje te same zasady talmudyczne, ale od­rzuca praktyki zewnętrzne, istotne dla ortodoksów. Głosi jednak konieczność zachowania żydowskiego sposobu życia oraz odrębność narodową i popiera wskrzeszenie języka hebrajskiego jako języka wszyst­kich Żydów. W kulcie dopuszcza różnorodne formy. Głosząc potrzebę państwa żydowskiego popiera w peł­ni syjonizm polityczny i jego cele. Przeciwne stanowisko reprezentuje judaizm refor­mowany, zrodzony w Niemczech, a rozpowszechniony szczególnie w Ameryce. Głosi on, że judaizm jest tyl­ko religią, wyznaniem, a zasady zawarte w Biblii i Tal­mudzie dziś nie mają znaczenia. Odrzuca wiarę w przy­jście Mesjasza. W kulcie wprowadził szereg innowa­cji: sobotę niektóre gminy zamieniają na niedzielę, modlitwy kobiet wspólne z mężczyznami, którzy od­prawiają je bez nakrycia głowy; konfirmację chłop­ców i dziewcząt; organy i chóry w synagodze. Odłam ten początkowo odrzucał ideę budowy odrębnego pań­stwa żydowskiego, lecz w 1937 roku jego część popar­ła program syjonizmu politycznego. Obecnie wyróżnia się w nim synagogi narodowe i syjonistyczne, na cze­le których stoją prezydenci, a nie rabini. Językiem liturgicznym tego odłamu jest język miejscowy. W sy­nagogach konserwatywnych i ortodoksyjnych obo­wiązuje język hebrajski. Wyróżnia się jeszcze odłam liberalny. Jednak wła­ ściwie nie ma on nic wspólnego z religią, gdyż jego liczni zwolennicy uważają judaizm za zbiór tradycji narodowych, które spełniły swą rolę, gdyż pomogły do zachowania odrębności narodowej Żydów, lecz dziś są nieprzydatne. Jeden z jego kierunków stanowi za­początkowany przez Martina Bubera neochasydyzm, będący prądem intelektualnym nie mającym nic wspól­nego z religią. Zwolennicy judaizmu liberalnego po­pierają syjonizm polityczny. Zachowując judaizm jako tradycję narodową, odrzucają jego treść oraz nakazy religijne i w praktyce są ateistami. Wszystkie odłamy kontynuują tradycje religii na­rodowej opierając przynależność do judaizmu głów­nie na urodzeniu z matki Żydówki, choć dopuszczają też możliwość konwersji. Zasady religijne judaizmu, koncepcja wybrania jed­nego narodu przez Boga, głoszone już przez starote-stamentowych proroków idee powrotu „ludu wybra­nego" na Syjon i jego panowanie nad innymi naroda­mi stały się podstawą syjonizmu religijnego. Koncep­cje te zostały także wykorzystane przez syjonizm polityczny, który jest burżuazyjnym żydowskim ru­chem nacjonalistycznym. Ruch ten doprowadził do powstania żydowskiego państwa Izrael w Palestynie. Fakt ten zaś wywarł poważny wpływ na reorientację zasad doktrynalnych i ideologii poszczególnych kie­runków judaizmu oraz złagodził istniejące pomiędzy nimi różnice. Każdy z tych kierunków stara się bo­wiem przystosować do nowych warunków życia i usiłuje znaleźć dla siebie bardziej solidne podstawy w zmiennych kolejach współczesnego świata.